Waarom zeggen sommige mensen overal ja op, terwijl ze eigenlijk nee voelen? In dit blog duiken Rob Hermsen en Peggy Bouchoms in de psychologie achter ‘apenzaken’: de neiging om steeds verantwoordelijkheden, problemen en verwachtingen van anderen op je schouders te nemen. Over loyaliteit, groepsdruk, pleasen en de angst om buiten de groep te vallen én waarom een oprechte nee juist kan zorgen voor sterkere verbindingen.
Sommige mensen lijken altijd beschikbaar. Ze lossen op, springen bij, nemen over, denken vooruit, helpen mee. Vaak ongevraagd. Het lijkt loyaal, betrokken. En hoewel het dat vast ook is, kunnen er ook lastige gedachten en gevoelens onder verborgen liggen. Altijd beschikbaar zijn kan er in ieder geval toe leiden dat je het heel gauw heel druk krijgt. Je bent met ieders dingen bezig behalve met die van jezelf. Je agenda loopt vol. En voor je het weet blijft je hoofd aanstaan. En steeds is er een innerlijk stemmetje dat zegt: “Toe maar, nog even.” Of: “Anderen rekenen op je.” Of misschien wel: “Behulpzaam zijn is goed, nee zeggen kan nu niet.”
Dat is waar deze blogpost over gaat. Over lastigheden die onder toewijding en behulpzaamheid kunnen liggen. Over waarom mensen ‘ja’ kunnen zeggen terwijl ze eigenlijk ‘nee’ voelen.
Deze blogpost is gebaseerd op het tweede thema uit ons vierluik Bang omdat het kan!: Apenzaken. Het is het tweede hoofdstuk van ons boek Bang omdat het kan! En ook de tweede aflevering van de podcast, de tweede scène van de theatervoorstelling en het tweede liedje van het bijbehorende muziekalbum. Het hoort allemaal bij elkaar.
Apenzaken
Om een en ander snel duidelijk te maken gebruiken we een beeld: apen op je schouders nemen. Iedere taak, elk probleem, iedere last is een aap. Kleine apen, grote apen, midsize apen. Allemaal tijdrovende taken en acties. En tussen mensen worden altijd apenzaken gedaan. Op de onderstroom van samenwerking gaat het heel vaak over wie welke aap neemt en wie niet. En sommige mensen blijken een enorm talent te hebben om die apen op hun schouders te laten springen. Niet omdat ze zwak zijn. Juist sterk. En ook zorgzaam, loyaal en betrokken. Alleen ontstaat er op een gegeven moment een probleem: je draagt steeds meer, terwijl je af kunt drijven van wat jij eigenlijk nodig hebt.
Waarom nee zeggen spannend kan zijn
Zeg dan gewoon ‘nee’! Veel mensen denken dat grenzen stellen vooral een kwestie van assertiviteit is. Alsof je gewoon wat steviger moet worden. Zeg gewoon nee! Maar meestal ligt er iets diepers onder.
Want wat gebeurt er innerlijk met je als je nee zegt? Bij het idee alleen al. Laat staan ook echt doen.
Misschien ben je bang dat anderen je egoïstisch vinden. Oncollegiaal. Moeilijk. Misschien ben je bang dat mensen afstand nemen. Of dat je de sfeer verpest. Dat soort lastige gevoelens en gedachten zijn heel menselijk. In ons boek onderzoeken we hoe dat allemaal werkt, zowel psychologisch als lichamelijk. En in de podcast, muziek en in onze voorstelling hoor en zie je hoe invloedrijk dit patroon eigenlijk is voor ontzettend veel mensen. Wat zijn de diepere lagen onder zoiets simpels als het woord ‘nee’? Hier nemen we twee factoren door.
Allereerst groepsdynamiek
Soms zijn er ongeschreven regels in groepen. Via fronsende, zuchtende, scherpe, grappende reacties en andere van dat soort onderstroom uitwisselingen maken de groepsleden aan elkaar duidelijk ‘hoe het hier werkt’. Bijvoorbeeld een ongeschreven norm zoals ‘Hier zijn we aardig en zorgzaam voor elkaar’ kan worden overgedragen via stiltes die vallen als iemand een keer direct is. Of via een oneindige stroom ongevraagde glaasjes water en zakdoekjes die worden aangesleept als iemand een traan laat. Of een norm als ‘nee zeggen doen we hier niet’ die duidelijk wordt gemaakt in de pauzeruimte via geroddel over de ene collega die nooit eens een keer een dienst overneemt. Nou, als je bijzit aan die roddeltafel dan trek je heel snel de conclusie dat jij dus nooit zo bekend wil komen te staan. Dus je zegt ‘ja’ en de apen komen op je af. En dit gaat allemaal vrij onbewust. Mensen willen erbij horen dus je doet al gauw mee. Op zichzelf is meedoen natuurlijk wel handig. Je bent immers deel van de groep! Voelt goed, dopamineshots te over! Dus dat lijkt handig. Je houdt iedereen tevreden en je krijgt volop bevestiging. Maar op langere termijn raak je soms verwijderd van wat belangrijk is voor jouzelf.
Authentiek verbinden, waarom een echte ‘nee’ verbinding juist sterker kan maken
Er zijn nog meer belangrijke kwesties die spelen rondom ja en nee zeggen. We nemen ze in ons boek uitgebreid en diepgaand door, en we halen er hier nog één aan. Hoe wil je verbinden met anderen, echt of nep? Wij zien een paradox rondom ‘nee zeggen’ als het gaat om authentiek verbinden: Hoe harder je je best doet om in verbinding te blijven door ja te zeggen hoe minder je in verbinding blijft. Huh?
Nee zeggen is voor veel mensen ongemakkelijk. Het betekent ruimte maken voor jezelf, je eigen belang serieus nemen. Als we voor onszelf kiezen ontstaan er vaak gedachten zoals ‘je bent egoïstisch’. En voor je het weet pas je je alweer aan. Je gaat pleasen, bijvoorbeeld door vaak ja te zeggen. En dat oogt verbindend, maar er zit iets interessants onder. Want wanneer iemand vaak meebeweegt met andermans belangen, ontstaat er vaak juist onduidelijkheid in de verbinding. Dan wordt ‘ja’ soort van automatisch. De ander weet dan eigenlijk niet meer goed of jouw ja echt een vrije keuze is. Zeker als je ‘ja’ gepaard gaat met stille verzuchting en stiekem sip kijken. Juist daarom kan een duidelijke nee uiteindelijk leiden tot méér vertrouwen en diepere verbinding. Want als jij nee durft te zeggen, krijgt jouw ja meer betekenis. Dan weet de ander: als deze persoon ja zegt, dan is het echt. Dan is allerlei gevlei en overhalen om iets te doen opeens onnodig, en zelfs een beetje ongepast. Dat maakt de samenwerking eerlijker. Volwassener. Minder gebaseerd op stilzwijgende verwachtingen en meer op oprechte afstemming. En precies daar ontstaat vaak een andere vorm van verbinding: niet vanuit wegmanagen van lastige gevoelens en gedachten, maar vanuit echtheid.
Klinkt goed? Oké, maar dan heb je wel werk te doen. Om echt nee te kunnen zeggen, moet je namelijk ook bereid zijn om het ongemak dat daarbij hoort onder ogen te zien. De angst in het gezicht durven aan te kijken. Want, eerlijk is eerlijk, nee zeggen is inderdaad meestal niet de meest populaire beweging die je kunt maken. Het rotgevoel bij iemand teleurstellen. De angst dat een ander je misschien minder aardig vindt. Echt verbinden vereist ook ongemak verdragen. En dat is niet vanzelfsprekend. Het vergt oefening. Kleine stapjes. Bewust leren voelen wat er in je lijf gebeurt, zonder er meteen voor weg te lopen.
In volgende blogs komen we daar uitgebreider op terug: hoe je angst kunt leren verdragen, hoe je ruimte kunt maken voor je eigen waarden, en hoe je groots kunt zijn mét angst.
De psychologie achter de apen
Onze manier van kijken naar hoe dit soort patronen invloed hebben is gebaseerd op Acceptance & Commitment Therapy (ACT), met Relational Frame Theory (RFT) als theoretische onderlegger, en op Voice Dialogue, gebaseerd op de Psychology of Selves.
Verdiepen?
- Lees meer in het boek Bang omdat het kan! Hoe je groots kunt zijn mét je angst.
- Luister naar de eerste podcastaflevering
- Beluister het bijbehorende lied
- Of ervaar het live in de theatervoorstelling Bang omdat het kan!
Vier luiken, één boodschap: je hoeft niet minder bang te worden om meer te gaan leven: bangomdathetkan.nl
Door: Rob Hermsen. Samen met Peggy Bouchoms ontwikkelde hij het vierluik Bang omdat het kan!, bestaande uit een theatervoorstelling, podcastserie, muziekalbum en het boek waarin zij hun psychologische vakkennis en creatieve drijfveren samenbrengen.
