Introductie van een denkkader en het netwerkimpactmodel om de impact van netwerken bespreekbaar te maken
Om complexe maatschappelijke opgaven aan te pakken, werken organisaties steeds vaker samen in organisatienetwerken. De cruciale vraag voor elke netwerkregisseur en betrokken bestuurder luidt: levert dit netwerk daadwerkelijk de beoogde impact op en wie merkt daar dan iets van? In de praktijk blijkt het duiden van deze impact weerbarstig door de veelheid aan betrokken partners en de indirecte weg waarlangs resultaten tot stand komen. In deze longread introduceren auteurs Esther Klaster, Steven van den Oord en Matthijs Hemink het netwerkimpactmodel, een praktisch denkkader dat is ontwikkeld in cocreatie met netwerkprofessionals uit de publieke sector. In plaats van een statische verantwoording over vooraf geformuleerde doelen en activiteiten biedt dit model houvast om de dialoog over waardecreatie structureel te voeren, met oog voor verschillende perspectieven. Een praktijkcasus illustreert hoe het model helpt om taal te geven aan de ‘ongrijpbare waarde’ van netwerken en hoe het sturen op impact een collectief leerproces kan worden.
De paradox van de netwerktafel
Stel je een overlegtafel voor, waar vertegenwoordigers van een gemeente, drie zorginstellingen en een cliëntenorganisatie samenkomen. Ze werken al twee jaar aan de aanpak van jeugdwerkloosheid in de regio. Er heerst een positieve energie: de lijnen zijn kort, men weet elkaar te vinden en er zijn diverse pilots gedraaid. Maar dan stelt een van de bestuurders de onvermijdelijke vraag: ‘Wat hebben we nu eigenlijk echt bereikt voor deze jongeren?’ Het blijft even stil. Iemand verwijst naar de dertig jongeren die een traject hebben doorlopen. Een ander benoemt de verbeterde samenwerking tussen de instanties. Een derde merkt op dat de werkloosheidscijfers in de regio dalen, maar dat dit waarschijnlijk door de aantrekkende economie komt.
Dit voorbeeld illustreert de kern van de uitdaging waar veel netwerkregisseurs en programmamanagers voor staan: de waarde van netwerken maakt zich vaak duidelijk voelbaar, maar zodra het aankomt op het duiden en bewijzen van impact, wordt ze ongrijpbaar. Wanneer we netwerken proberen te vangen in traditionele managementmodellen, lopen we vast. We tellen wat we kunnen meten, in plaats van dat we waarderen wat werkelijk telt.
Dit leidt niet zelden tot een ‘verantwoordingskramp’ bij netwerkleden, waarbij de focus verschuift van het gezamenlijk realiseren van maatschappelijke waarde naar het afvinken van vooraf vastgestelde activiteiten. En dat terwijl we in de startfase van een netwerk vaak nog niet precies weten wat de meest effectieve activiteiten zullen zijn; je hebt immers de samenwerking nodig om de meest impactvolle interventies te ontwikkelen.
Denkkader voor dialoog
In dit artikel betogen wij dat het duiden van de impact van netwerken geen rekenkundige exercitie is, maar een sociaal proces. We introduceren het netwerkimpactmodel, een denkkader dat niet bedoeld is om de werkelijkheid te versimpelen tot een dashboard, maar om taal te geven aan de complexiteit van gezamenlijke waardecreatie. Dit model is ontstaan uit een cocreatieproces met verschillende netwerken in de publieke sector.
In de volgende paragrafen schetsen we eerst waarom impact in netwerken zo lastig te vangen is, om vervolgens het model en de toepassing ervan in de praktijk te presenteren. We sluiten af met een casus uit de context van inclusief onderwijs, waarbij de verschuiving van ‘meten om te verantwoorden’ naar ‘meten om te leren’ centraal stond.
Kernbegrippen voor de dialoog in netwerken
In de managementwetenschappen en de dagelijkse praktijk worden termen als effectiviteit en impact vaak diffuus gebruikt. Om de dialoog in netwerken scherp te voeren, hanteren wij het volgende onderscheid.
- Output (wat je doet). De directe, tastbare resultaten waar de partners direct invloed op hebben (Dal Mas et al., 2019). Voorbeeld: het aantal georganiseerde bijeenkomsten.
- Outcomes (wat er verandert bij de doelgroep). Effecten op (middel)lange termijn op bijvoorbeeld gedrag of kennis. Dit zijn de noodzakelijke tussenstappen richting de uiteindelijke impact (Hagebakken et al., 2020). Voorbeeld: professionals die nieuwe kennis daadwerkelijk toepassen in hun werk.
- Impact (wat er maatschappelijk verandert). De duurzame verandering op systeem- of maatschappelijk niveau (Ma & Agnew, 2022), de optelsom van interacties tussen vele actoren en factoren. Voorbeeld: een aantoonbare afname van eenzaamheid in een wijk.
- Effectiviteit (hoe het succes wordt gewaardeerd). De perspectiefgebonden beoordeling van succes. Succes voor de ene partner kan door een ander anders worden gewaardeerd (Provan & Milward, 2001; Kenis & Provan, 2009). Effectiviteit kan zowel slaan op output, outcomes als op impact (Shumate et al., 2023).
De definitie van Netwerkimpact
In dit artikel hanteren wij de volgende definitie voor netwerkimpact:
De bijdrage van een organisatienetwerk aan maatschappelijke verandering, voortkomend uit de samenhang tussen directe resultaten (output), effecten bij betrokkenen (outcomes) en bredere effecten op systeemniveau (impact).
Netwerkimpact ontleed
In een enkele organisatie overheerst vaak de logica van de planning- en controlcyclus. Er worden doelen gesteld en men richt een proces in om die doelen te realiseren. Die traditionele manier van kijken naar impact schiet echter vaak tekort in de context van organisatienetwerken. Met een organisatienetwerk bedoelen wij hier: drie of meer zelfstandige organisaties die samen een doel nastreven dat zij afzonderlijk niet zouden kunnen realiseren (Kenis & Cambré, 2019). Om dit doel te realiseren, worden er afspraken gemaakt over het doel, lidmaatschap en de samenwerking tussen organisaties (Provan & Kenis, 2008; Van den Oord et al., 2023). In de managementliteratuur en de praktijk lopen we tegen drie fundamentele uitdagingen aan die verklaren waarom impact zo lastig te vangen is in de context van organisatienetwerken.
Beperking van doelrealisatie
In de praktijk wordt effectiviteit traditioneel gemeten aan de mate waarin vooraf gestelde doelen zijn behaald. In de context van netwerken is dit criterium vaak ontoereikend. Doelen zijn zelden statisch; ze verschuiven door voortschrijdend inzicht of door veranderende omstandigheden. Zo verschoof de focus in veel onderwijsregio’s van het werven van meer personeel naar het slimmer organiseren van werk, toen de lerarentekorten structureel bleken.
Bovendien overlappen de doelen van partners elkaar vaak slechts gedeeltelijk (Waardenburg et al., 2025). Neem een regionale samenwerking voor thuismonitoring van hartpatiënten: waar een huisarts streeft naar minder fysieke consulten (efficiëntie als doel), kan de financierende gemeente juist vrezen voor toegenomen eenzaamheid bij de doelgroep. Wat voor de een succes is, kan voor de ander dus juist een verslechtering betekenen.
Tot slot kan een focus op doelrealisatie leiden tot een eenzijdige focus op ‘harde’ uitkomsten. Effectiviteit wordt dan teruggebracht tot wat eenvoudig telbaar is (output), terwijl procesmatige aspecten als bijvangst worden gezien (zoals vertrouwen, betrokkenheid en kwaliteit van de samenwerking). Toch tonen diverse studies aan dat juist deze ‘zachte’ factoren essentieel zijn voor het functioneren van netwerken en een volwaardige plek verdienen in de beoordeling (Mandell & Keast, 2008; Klijn et al., 2010).
Het beoordelen van impact vraagt daarom om een breder perspectief. Dus niet alleen kijken of de voorafgestelde doelen zijn gehaald, maar ook waarderen welke kwalitatieve veranderingen en onbedoelde effecten teweeggebracht zijn (Peeters, 2025).
Impact vanuit meerdere perspectieven
Een tweede uitdaging is dat netwerkimpact of -effectiviteit perspectiefafhankelijk is, ofwel: effectiviteit is in the eye of the beholder. De managementwetenschappen pleiten daarom voor een multiple constituency-benadering (Provan & Milward, 2001). Dat houdt in dat het antwoord op de vraag: ‘Werkt dit netwerk?’, afhangt van het niveau van waaruit je kijkt (Provan & Milward, 1995, 2001; Waardenburg et al., 2025). Bijvoorbeeld het niveau van
- de participerende organisaties (levert deelname het netwerk mijn organisatie middelen, kennis of invloed op?),
- de doelgroep of eindgebruiker (merkt de burger of cliënt daadwerkelijk verschil in de dienstverlening?),
- het netwerk zelf (is het netwerk stabiel en worden onderlinge relaties uitgebreider, wederkeriger en sterker?) of
- de maatschappij (wordt er op de lange termijn publieke waarde gecreëerd?).
Deze perspectieven kunnen elkaar aanvullen, maar ook op gespannen voet staan met elkaar. Bij de regionale aanpak van drugscriminaliteit kan de politie bijvoorbeeld een toename van het aantal arrestaties als succes beoordelen, terwijl de betrokken gemeente hetzelfde resultaat kan interpreteren als het falen van haar preventieve jongerenwerk.
Effectiviteit bespreekbaar maken, betekent dus ook het expliciet maken van deze verschillende logica’s en referentiekaders.
Causale complexiteit
De meest taaie uitdaging is de causale complexiteit van netwerken. Om van een direct effect te spreken, moet factor A aantoonbaar leiden tot resultaat B, terwijl externe invloeden zijn uitgesloten. In organisatienetwerken is deze logica echter een utopie. Uitkomsten zijn namelijk zelden het gevolg van een specifieke interventie, maar het resultaat van interacties tussen actoren en factoren binnen een systeem (Von Bertalanffy, 1968; Meadows, 2008; Fiss, 2007, 2011).
Neem de stijgende taalvaardigheid in een wijk: is die het resultaat van een netwerkbijeenkomst, een nieuwe lesmethode op school of een gelijktijdige bibliotheekcampagne? Waarschijnlijk gaat het om de samenhang tussen al deze factoren. In plaats van te zoeken naar directe attributie (wie krijgt de eer?), dwingt causale complexiteit ons te kijken naar contributie: hoe heeft de samenwerking in dit krachtenveld bijgedragen aan de beweging? Dit laatste vraagt om een denkkader dat de werkelijkheid niet versimpelt, maar de samenhang tussen acties en resultaten hanteerbaar maakt.
Totstandkoming van het netwerkimpactmodel
Het netwerkimpactmodel is ontwikkeld om een denkkader te bieden voor het inzichtelijk en bespreekbaar maken van de impact van organisatienetwerken. De ontwikkeling ervan is geïnitieerd door een omvangrijk en divers onderwijsnetwerk in Leiden, om beter te begrijpen welke doorwerkingen hun initiatieven hadden en wat de uiteindelijke effecten daarvan waren. Het ontwikkelproces was participatief en iteratief van aard en bestond uit de volgende fasen.
Narratief literatuuronderzoek
In de eerste fase is een narratief literatuuronderzoek uitgevoerd naar bestaande theorieën en modellen over netwerkimpact en effectiviteit in verschillende contexten in de management- en organisatiewetenschappen. Vertrekkend vanuit Provan en Milward (1995) werden inzichten verzameld over effectiviteit, governance, configuraties en systeemdenken die vervolgens werden vertaald in een conceptversie van het model (o.a. Provan & Kenis, 2008; Raab et al., 2015; Head, 2008; Virani & Van der Wal, 2023).
Werksessies met netwerkpraktijk
In de tweede fase vonden vier kortcyclische werksessies plaats met steeds wisselende netwerkregisseurs, programmamanagers en projectleiders. Elke sessie had dezelfde opbouw:
- introductie van de theorie (wat maakt netwerkimpact complex?),
- toelichting van het conceptmodel,
- toepassing van het model op de eigen context en
- gezamenlijke reflectie op herkenbaarheid, relevantie en toepasbaarheid.
Na elke sessie werd het model aangepast; na de eerste twee sessies wat betreft vorm en na de laatste twee sessies wat betreft aanscherping van de termen in de ringen.
Toetsing en doorontwikkeling
Ten slotte is de eindversie van het model in drie verschillende netwerken toegepast en getoetst op praktische toepasbaarheid. De ervaringen zijn daarbij vertaald naar een praktische handleiding voor netwerkregisseurs (Hemink & Klaster, 2025a). Na publicatie van het model en de onderliggende logica (Hemink & Klaster, 2025b) zijn tientallen samenwerkingsverbanden en netwerken (zoals onderwijsregio’s, regionale samenwerkingen rondom de Integrale Zorgakkoorden en samenwerkingen binnen het sociaal domein) met het model aan de slag gegaan, vaak als hulpmiddel om het gesprek te voeren over de gewenste impact. Een aantal netwerken heeft het model inmiddels ingezet als conceptuele kapstok om de komende jaren te werken aan een beoogde verandering en deze met behulp van het model te monitoren.
Netwerkimpactmodel in vogelvlucht
Het netwerkimpactmodel vertrekt vanuit een logica die we het rimpeleffect noemen (Kuttner & Betham, 2022; Nobles et al., 2022; Harris et al., 2024; Hemink & Klaster, 2025b). De analogie gaat als volgt: een netwerk gooit als het ware een steen in de vijver, in de vorm van gezamenlijke activiteiten die tot uitvoering worden gebracht. Die steen veroorzaakt beweging middels rimpeleffecten die zich langs verschillende ringen naar buiten toe verspreiden. Onderweg beïnvloeden de ringen elkaar en spelen ook andere factoren een rol.
Doel is om plausibele redeneringen te maken, ondersteund met indicatoren, die je vervolgens kunt onderzoeken en waarmee je kunt onderbouwen dat het netwerk naar grote waarschijnlijkheid bijdraagt aan de gewenste impact. Deze redeneer- en onderzoekslijnen noemen we impactroutes. In een recent artikel van Waardenburg et al. (2025) wordt een vergelijkbare suggestie geduid als plausibiliteitsredeneringen ofwel outcome proxies.

Het netwerkimpactmodel wordt in figuur 1 gevisualiseerd als draaibare ringen rond een as. Die as vormt de kern van het netwerk: de deelnemers aan de samenwerking en hun gedeelde identiteit, de ingezette bronnen (zoals kennis, tijd, middelen en data) en de activiteiten die zij ontplooien. Rondom deze kern liggen drie impactringen: de directe resultaten, de indirecte opbrengsten of tusseneffecten en de beoogde uiteindelijke impact.
Het model biedt ruimte aan zowel harde als zachte effecten. De buitenring onderscheidt vier perspectieven op de vraag: netwerkimpact voor wie? Omdat de ringen draaibaar zijn, kunnen verschillende impactroutes voor stakeholdergroepen worden gevormd die waardevol zijn om te onderzoeken.
Opbouw van het model
Kern: het netwerk en zijn activiteiten
In een netwerk komen mensen en middelen uit verschillende organisaties samen rond een gedeelde identiteit. In de praktijk gaat het daarbij vaak om een maatschappelijk vraagstuk dat geen enkele partij alleen kan oplossen, zoals kansenongelijkheid in het onderwijs, personeelstekorten in de zorg of armoedeproblematiek in het sociaal domein.
Door samen op te trekken, ontstaat gaandeweg een gezamenlijke identiteit: de betrokkenen voelen zich mede-eigenaar van de opgave en herkennen hun rol daarin. Vanuit die gedeelde basis worden activiteiten opgezet, zoals bijeenkomsten, een campagne of gezamenlijke interventies. Voorbeelden zijn het opzetten van een regionaal overleg tussen schoolbesturen, gemeenten en jeugdhulp, of een netwerk van zorgaanbieders en huisartsen dat een kenniscampagne start over mentale gezondheid.
Eerste ring: directe output
De activiteiten binnen het netwerk leiden tot directe en concrete resultaten; deze zijn vaak zichtbaar en meetbaar. Zo kan een onderwijsnetwerk een serie regiobijeenkomsten organiseren waar honderden professionals elkaar ontmoeten en deze bijeenkomsten positief waarderen. Of een werkgroep binnen het sociaal domein ontwikkelt een werkwijze voor vroegsignalering van schulden, die door meerdere organisaties wordt toegepast.
Dit type resultaten laat zien wat het netwerk doet en oplevert op de korte termijn. Dit zijn tastbare producten, diensten, ontmoetingen en kennisimpulsen die rechtstreeks voortkomen uit de netwerkactiviteiten.
Tweede ring: indirecte opbrengsten of outcomes
Deze directe resultaten kunnen een doorwerking krijgen in veranderingen bij deelnemers en organisaties. Door ontmoetingen ontstaan nieuwe relaties en vertrouwensbanden, die ertoe leiden dat partijen elkaar ook buiten het netwerk weten te vinden.
Professionals uit zorg en welzijn die elkaar leren kennen tijdens bijeenkomsten kunnen bijvoorbeeld besluiten om samen op te trekken in complexe casussen. En een gezamenlijke analyse van veiligheidsproblemen door politie en gemeente kan zorgen voor meer bewustzijn over ondermijning en leiden tot andere keuzes in gemeentelijk beleid of handhaving. Dit zijn indirecte opbrengsten die niet afdwingbaar zijn, maar wel plausibel voortkomen uit wat het netwerk in gang heeft gezet.
Derde ring: beoogde impact
Deze indirecte veranderingen zijn nodig als tussenstap om bij te dragen aan de bredere maatschappelijke impact die het netwerk beoogt. Betere afstemming tussen scholen en jeugdhulp kan, via aangepaste werkwijzen en samenwerkingsafspraken, bijdragen aan minder schooluitval en grotere kansengelijkheid voor leerlingen. Hechtere samenwerking tussen zorgorganisaties, gemeenten en woningcorporaties kan helpen om ouderen langer zelfstandig te laten wonen en de druk op de zorg te verminderen. Deze impact ligt vaak op sociaal-cultureel gebied, maar kan ook gelden op beleidsniveau, tot uiting komen in de fysieke omgeving of gaan over een economisch effect. Het netwerk kan deze impact vaak niet direct veroorzaken, maar wel aannemelijk maken dat het hieraan op betekenisvolle wijze heeft bijgedragen.
Buitenring: effectiviteit is perspectiefgebonden
De buitenste ring van het netwerkimpactmodel adresseert de cruciale vraag: netwerkimpact voor wie? Het model onderscheidt vier perspectieven die in de praktijk verschillende maatstaven voor succes kunnen hanteren:
- Partners. De bijdrage van het netwerk aan hun organisatiedoelen en uitvoeringskracht. Bijvoorbeeld: toegang tot kennis of capaciteit, betere afstemming of gedeelde legitimiteit.
- Doelgroepen. De directe ervaring van de eindgebruiker. Bijvoorbeeld: jongeren die zich in een jeugdzorgnetwerk daadwerkelijk geholpen voelen en minder loketbezoeken en doorverwijzingen ervaren.
- Community. De collectieve doorwerking voor een wijk of regio (het ecosysteem rondom de doelgroep). Bijvoorbeeld: een toename in sociale cohesie of een veiliger leefklimaat.
- Maatschappij. De bijdrage aan brede publieke waarden op de lange termijn. Bijvoorbeeld: structurele kansengelijkheid, vermindering van criminaliteit of vergrote duurzaamheid.
De kracht van de buitenring zit in de meervoudigheid. In een netwerk rond jeugdzorg kan een partner (de gemeente) succes ervaren door een efficiënter proces, terwijl de doelgroep (de jongere) pas effectiviteit ervaart als de hulp ook echt passend voelt. Door de buitenring letterlijk ‘draaibaar’ te maken rond de impactroutes, dwingt het model netwerkregisseurs en partners om de eigen logica naast die van anderen te leggen. Dit is een noodzakelijke stap om te komen tot betekenisvolle indicatoren en redeneerlijnen die recht doen aan verschillende belangen, zonder de complexiteit van netwerksamenwerking te versimpelen tot een enkel, dominant perspectief.
Voorbeeld van de toepassing van het netwerkimpactmodel
In een middelgrote regio voelen schoolbesturen, jeugdhulp en de gemeente een groeiende en gedeelde frustratie: ondanks talloze losse interventies van afzonderlijke scholen blijft het vraagstuk rond inclusief onderwijs stagneren. Vanuit dat gevoel van stagnatie besluiten zij de samenwerking opnieuw vorm te geven. Niet door eerst een uitgewerkt plan te formuleren, maar door het netwerkimpactmodel te gebruiken als gemeenschappelijk kader voor het gesprek. Hoe willen we op termijn bijdragen aan inclusief onder-wijs, welke doorwerkingen hopen we te zien en wat betekent dat voor wat we nu met elkaar te doen hebben? Zij gebruiken het netwerkimpactmodel daarbij niet als statisch dashboard, maar als vliegwiel voor een nieuwe dialoog.
Fase 1: erkennen van meervoudigheid
Bij de start wordt de buitenring benut om de verschillende definities van succes expliciet te maken. Dit legt de meervoudige realiteit direct bloot: waar scholen streven naar rust in de klas en handelingsbekwaamheid van leraren, draait het voor ouders om maatwerk en gezien worden, terwijl zorg‑ en jeugdhulppartijen impact koppelen aan tijdige en passende ondersteuning en het voorkomen van escalatie. De gemeente, tot slot, koppelt impact aan samenhang, toegankelijkheid en beheersbaarheid van het systeem.
Deze verkenning maakt duidelijk dat er niet één dominante definitie van succes is. Door deze perspectieven te erkennen, ontstaat in de kern van het netwerk een nieuwe, gedeelde identiteit: we optimaliseren niet de eigen organisatie, maar zijn gezamenlijk eigenaar van de aansluiting tussen onderwijs, zorg en ondersteuning.
Fase 2: eerste rimpelingen
In twee sessies wordt het model ingezet om impactroutes te verkennen, zonder te pretenderen dat causaliteit sluitend kan worden aangetoond. In de eerste sessie gaan partners aan de slag om activiteiten bewust te ontwerpen als ‘stenen in de vijver’. Bijvoorbeeld leerkringen die zo vormgegeven worden dat zij optimaal het gewenste effect bij deelnemers teweegbrengen (meer bewustzijn, betere kennisdeling en betekenisvolle ontmoetingen tussen professionals die elkaar normaliter niet spreken). En een aantal concrete, gezamenlijke producten, zoals een gezamenlijk afwegingskader en een leidraad met handelingssuggesties.
In de vervolgsessie verschuift de blik naar de tweede ring. Het model helpt om de ‘zachte winst’ te zien en te waarderen, dus wat er tussen de bijeenkomsten door gebeurt en waarom dat relevant is. Professionals blijken elkaar makkelijker te vinden, organiseren zelf nieuwe initiatieven en spreken elkaar aan op gedeelde verantwoordelijkheden.
De bestuurders herkennen dat hun beeld van de opgave daarbij verschuift van het sturen op capaciteit naar het creëren van ruimte voor professionals. Door deze ‘rimpelingen’ expliciet te benoemen als betekenisvolle doorwerking, ontstaat legitimiteit voor het investeren in relaties en leerprocessen, ook al zijn deze niet direct in cijfers te vatten.
Fase 3: lerend netwerk
In een later stadium richt het gesprek zich op de bredere effecten in de regio. Het netwerk gebruikt het model niet als bewijsinstrument, maar om aannemelijke redeneerlijnen te construeren. Men verbindt de toegenomen handelingsbekwaamheid van
professionals (outcome) aan de ervaringen van leerlingen en ouders die meer samenhang in hun ondersteuning merken (impact). Het model helpt ook om scherp te blijven op blinde vlekken; zo wordt duidelijk dat het vroegtijdig signaleren van uitval nog achterblijft, wat direct leidt tot het ontwikkelen van een nieuwe werkwijze.
Door het model cyclisch te gebruiken, verandert de verantwoordingscultuur.
Hypothesen en bijbehorende indicatoren worden gaandeweg aangescherpt. Soms volstaat een rijk verhaal van een leerling of professional, in andere gevallen geven kwantitatieve signalen de scherpte om bij te sturen. Figuur 2 toont een van de impactroutes uit deze casus.
Wat vraagt werken met dit model?
Betekenisvol werken met het model vraagt dat netwerkregisseurs, bestuurders en professionals niet slechts achteraf ‘meten’, maar impactmeting beschouwen als een doorlopend leerproces parallel aan de uitvoering. Dit vraagt om specifieke rollen voor de betrokkenen.

- Netwerkregisseurs hebben een faciliterende rol. Zij creëren ruimte voor uiteenlopende opvattingen over wat ‘waarde’ is, zonder tot een eenduidige, smalle definitie te willen komen.
- Bestuurders dragen bij door deze meervoudigheid te erkennen in de sturing en verantwoording aan externe financiers. Zij legitimeren dat ‘zachte’ doorwerking een betekenisvolle opbrengst is, naast harde resultaten.
- Professionals leveren het perspectief van de praktijk. Vanuit die dagelijkse praktijk leveren zij de signalen van verandering die vaak nog niet in cijfers te vangen zijn, maar die wel de eerste rimpelingen van impact illustreren.
Werken met het model vraagt ook om bewuste keuzes waar de schijnwerper op wordt gezet, wetende dat verandering en alle onderliggende factoren in een complexiteitsvraagstuk niet altijd in een enkel verhaal of overzicht te vangen zijn. Belangrijk is ook dat het netwerk expliciet benoemt waar zicht op impact nog onduidelijk is. Door minder uit te gaan van causaliteitsdenken en ruimte te maken voor niet‑weten en plausibiliteit, voorkomt het netwerk dat impactdenken verwordt tot een afrekenmechanisme.
In plaats van te focussen op sluitende causaliteit, leert het netwerk te schakelen tussen de ringen: van activiteiten naar tusseneffecten en uiteindelijk naar maatschappelijke impact – en weer terug. Het identificeren van passende indicatoren is daarbij een belangrijke exercitie: welke signalen helpen ons om te begrijpen of we op de goede weg zijn? En hoe communiceren we daarover en welke inzichten, verhalen en gegevens hebben partners, financiers en andere stakeholders nodig?
Zo wordt impact niet gereduceerd tot een afvinkproces achteraf, maar tot een gezamenlijke zoektocht naar de vraag: dragen we met ons handelen daadwerkelijk bij aan wat we willen realiseren?
Reflectie en uitnodiging aan het veld
Het netwerkimpactmodel is geen rekenkundig meetinstrument, maar een denkkader dat betekenis krijgt in de dialoog tussen betrokkenen. De waarde ligt niet in het meten op zich, maar in het gezamenlijk duiden van wat er gebeurt en waarom en voor wie die bewegingen relevant zijn.
Wie zoekt naar nieuwe vormen van rigide KPI-monitoring of harde attributie, zal dit in het model niet vinden. Het model nodigt uit tot het werken met plausibiliteit, onzekerheid en het omarmen van niet-weten; in contexten met een hoge verantwoordingsdruk kan dit schuren. Het model verliest zijn kracht als het uitsluitend achteraf als legitimatie wordt ingezet, in plaats van als leerinstrument voor en tijdens het proces.
Aanknopingspunten voor de toekomst
De praktijk leert dat er nog uitdagingen liggen, met name in het monitoren van de doorwerking van de tweede naar de derde ring, zonder te vervallen in wensdenken. Ook zoeken netwerken naar manieren om verschillende factoren en impactroutes samen te brengen, zonder zich te verliezen in een al te groots en snel complex verhaal, waarbij het risico bestaat dat monitoring een doel op zich wordt. De kernvraag blijft dan ook: hoe schatten we het netwerk op waarde, zonder complexiteit uit de weg te gaan, maar ook zonder het te ingewikkeld te maken?
De meerwaarde van het model staat of valt met de kwaliteit van het gesprek. Het biedt taal en structurering, maar geen garantie dat dit leidt tot voldoende scherpte in het opstellen, monitoren en evalueren van een aanpak. Als verschillende perspectieven niet daadwerkelijk worden opgehaald of als onvoldoende wordt geduid wat het belang is van diverse factoren en doorwerkingen en hoe we dit inzichtelijk maken, verliest het model zijn kracht. De rol van netwerkregisseurs is daarom cruciaal: zij moeten ruimte maken voor meervoudig kijken, zorgvuldig op zoek gaan naar passende onderbouwing van impactroutes en helpen om betekenisvolle doorwerking zichtbaar te maken.
Tot besluit
Wij zien het netwerkimpactmodel als een instrument om het gesprek over waardecreatie in een netwerkcontext op een nieuwe manier te voeren. Wij nodigen netwerkregisseurs, bestuurders en onderzoekers dan ook uit om het model toe te passen, ervaringen te delen en het model en het aanvullende instrumentarium verder te verrijken. Zo kan het model bijdragen aan het gezamenlijke begrip van hoe impact van netwerken ontstaat, voor wie die waarde betekenisvol is en welke factoren cruciaal zijn in dit proces.
Bron: M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie
Door: Esther Klaster, Steven van den Oord en Matthijs Hemink
- Dr. E. Klaster is adviseur bij SvRK te Utrecht.
- Dr. S. van den Oord is universitair docent bij het departement Organisatiewetenschappen van Tilburg University en geaffilieerd onderzoeker aan de leerstoel Crisis Governance van de Universiteit Antwerpen.
- Drs. M. Hemink is adviseur bij Common Eye te Bilthoven.
Literatuur/Bronnen
- Abbink-Pellenbarg, M., & Kenis, P. (2024). Het resultaat van samenwerking in transities inzichtelijk maken: praktijkvoorbeeld bij New Energy Coalition. M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie, 78(3), 4-16.
- Dal Mas, F., Massaro, M., Lombardi, R., & Garlatti, A. (2019). From output to outcomes: a structural equation modeling approach to measure the impact of research on practice. Journal of Intellectual Capital, 20(1), 1-22.
- Fiss, P. C. (2007). A set-theoretic approach to organizational configurations. Academy of Management Review, 32(4), 1180-1198. https://doi.org/10.5465/amr.2007.26586092
- Fiss, P. C. (2011). Building better causal theories: a fuzzy-set approach to typologies in organization research. Academy of Management Journal, 54(2), 393-420. https://doi.org/10.5465/amj.2011.60263120
- Hagebakken, G., Olsen, T. H., & Solstad, E. (2020). Outcome performance in public-private networks: a study of collaboration in health and social services. Public Policy and Administration, 35(3), 304-325.
- Harris, K., Nobles, J., Ryan, L., … & Hall, A. (2024). Towards realist-informed ripple effects mapping (RREM): positioning the approach. BMC Medical Research Methodology, 24(1), Article 259. https://doi.org/10.1186/s12874-024-02371-7
- Head, B. W. (2008). Assessing network-based collaborations. Public Management Review, 10(6), 733-749. https://doi.org/10.1080/14719030802423087
- Hemink, M., & Klaster, E. (2025a). Handleiding netwerkimpactmodel. https://commoneye.nl/wp-content/uploads/Handleiding-Netwerkimpactmodel.pdf
- Hemink, M., & Klaster, E. (2025b). Het netwerkimpactmodel: een praktisch instrument om de impact van netwerken zichtbaar, meetbaar en bespreekbaar te maken. https://commoneye.nl/wp-content/uploads/Artikel-Netwerkimpactmodel.pdf
- Kenis, P., & Cambré, B. (2019). Organisatienetwerken: de organisatievorm van de toekomst. Pelckmans Pro.
- Kenis, P., & Provan, K. G. (2009). Towards an exogenous theory of public network performance. Public Administration, 87(3), 440-456. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.2009.01775.x
- Klijn, E.-H., Steijn, B., & Edelenbos, J. (2010). The impact of network management strategies on the outcomes in governance networks. Public Administration, 88(4), 1063-1082. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.2010.01825.x
- Kuttner, P., & Betham, S. (2022). University Neighborhood Partners network evaluation 2021-2022. University Neighborhood Partners.
- Ma, J., & Agnew, A. (2022). Measuring the social impact of nonprofit organizations: a conceptual framework. Nonprofit Management and Leadership, 32(4), 603-625.
- Mandell, M. P., & Keast, R. (2008). Evaluating the effectiveness of interorganizational relations through networks: developing a framework for revised performance measures. Public Management Review, 10(6), 715-731. https://doi.org/10.1080/14719030802423065
- Meadows, D. H. (2008). Thinking in systems: a primer. Chelsea Green.
- Nobles, J., Wheeler, J., Dunleavy-Harris, K., … & Foster, C. (2022). Ripple effects mapping: capturing the wider impactsof systems change efforts in public health. BMC Medical Research Methodology, 22(1), Article 72. https://doi.org/10.1186/s12874-022-01570-4
- Peeters, R. E. J. (2025). All that glitters isn’t gold: examining how and why organizations collaborate to address wicked problems in healthcare (Doctoral dissertation, Maastricht University). https://doi.org/10.26481/dis.20250125rp
- Provan, K. G., & Kenis, P. (2008). Modes of network governance: structure, management, and effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(2), 229-252. https://doi.org/10.1093/jopart/mum015
- Provan, K. G., & Milward, H. B. (1995). A preliminary theory of interorganizational network effectiveness: a comparative study of four community mental health systems. Administrative Science Quarterly, 40(1), 1-33. https://doi.org/10.2307/2393698
- Provan, K. G., & Milward, H. B. (2001). Do networks really work? A framework for evaluating public-sector organizational networks. Public Administration Review, 61(4), 414-423. https://doi.org/10.1111/0033-3352.00045
- Raab, J., Mannak, R. S., & Cambré, B. (2015). Combining structure, governance, and context: a configurational approach to network effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 25(2), 479-511. https://doi.org/10.1093/jopart/mut039
- Shumate, M., Dougherty, S. M., Miles, J. P., … & Cooper, K. R. (2023). Network effectiveness in context. Journal of Public Administration Research and Theory, 33(4), 716-729. https://doi.org/10.1093/jopart/muad003
- Van den Oord, S., Kenis, P., Raab, J., & Cambré, B. (2023). Modes of network governance revisited: assessing their prevalence, promises, and limitations in the literature. Public Administration Review, 83(6), 1564-1598. https://doi.org/10.1111/puar.13736
- Virani, A., & Van der Wal, Z. (2023). Enhancing the effectiveness of public sector performance regimes: a proposed causal model for aligning governance design with performance logics. Perspectives on Public Management and Governance, 6(1), 54-65. https://doi.org/10.1093/ppmgov/gvac026
- Von Bertalanffy, L. (1968). General system theory: foundations, development, applications. George Braziller.
- Waardenburg, M., Groenleer, M., & De Jong, J. (2025). Performance management in collaborative governance: a review of the literature and synthesis of the challenges. Public Performance and Management Review. https://doi.org/10.1080/15309576.2025.2510973








