‘We zijn in Nederland bang geworden voor complexiteit. We willen het simpel en maakbaar houden, maar daardoor duren projecten juist extra lang, kosten ze veel meer geld en leveren ze ongelooflijk veel maatschappelijke frustraties op.’
Aan het woord is Marc Wesselink, internationaal onderhandelingsexpert en auteur van het Handboek Strategisch OmgevingsManagement. Of het nu gaat om de energietransitie, de aanleg van een nieuwe snelweg, een fusie in de zorg of de nasleep van de aardbevingen in Groningen: vrijwel elke grote maatschappelijke opgave in Nederland loopt vroeg of laat vast in stroperige procedures, verhitte debatten of gangen naar de Raad van State. Volgens Wesselink komt dat niet doordat de vraagstukken onoplosbaar zijn, maar omdat bestuurders en projectleiders krampachtig vasthouden aan een verouderde manier van sturen. In de Boom Management Podcast legt hij uit hoe Strategisch OmgevingsManagement (SOM) het tij kan keren. Een artikel op basis van het interview dat ik met Marc hield in de podcast.

Wat is Strategisch OmgevingsManagement precies?
Strategisch OmgevingsManagement is een gestructureerde aanpak om bij maatschappelijke opgaven tot gedragen oplossingen te komen door tegengestelde belangen met elkaar te verbinden, zodat betrokken partijen uit welbegrepen eigenbelang voor dezelfde uitkomst kiezen.
Waar traditioneel polderen vaak uitdraait op het uitruilen van standpunten en het sluiten van waterige compromissen, pakt Strategisch OmgevingsManagement het fundamenteel anders aan. Het draait om het creëren van een situatie waarin partijen het eindresultaat daadwerkelijk als winst ervaren en waarin het onderlinge vertrouwen tijdens het proces groeit. ‘Het gaat erom dat je niet alleen een oplossing op papier hebt, maar ook een heel gunstig uitvoeringsklimaat,’ aldus Wesselink.
Die benadering vraagt om een andere mindset bij projectleiders en bestuurders. Vaak krijgen zij een strak afgebakende opdracht mee, zoals het realiseren van een windmolenpark of het aanleggen van een weg. Zodra de omgeving in verzet komt, is de reflex om de scope zo smal mogelijk te houden om de voortgang te bewaken. Wesselink noemt dat een hardnekkige misvatting. ‘Zodra een project moet starten, is er altijd wel iemand die zegt dat het al ingewikkeld genoeg is en dat we de scope lekker smal moeten houden. Maar daarmee kom je uiteindelijk nergens. Strategisch OmgevingsManagement gaat juist over het liefdevol omarmen van complexiteit.’
Hoe werkt de SOM-cirkel in de praktijk?
De SOM-cirkel vertaalt de abstracte principes van onderhandelen op basis van wederzijdse winst (het Mutual Gains-gedachtegoed) naar een concreet stappenplan verdeeld over vier kwadranten:
- analyse
- strategie
- consensus
- monitoring
In het eerste kwadrant brengen organisaties de opgave en alle betrokken stakeholders nauwkeurig in kaart. Cruciaal daarbij is de zogeheten ANNA-regel: Altijd Navragen, Nooit Aannemen. ‘Ik heb ooit geleerd dat je geen zaken moet doen met aannames,’ stelt Wesselink. ‘We horen zo vaak dat je met een bepaalde partij niet hoeft te praten omdat men zogenaamd wel weet hoe die erin zit. Vervolgens ga je toch het gesprek aan en blijkt er veel meer nuance te bestaan.’
Op basis van die analyse volgt in het tweede kwadrant de strategie. Wanneer de spanningen hoog zijn en het vertrouwen laag is, heeft onderhandelen nog geen zin. Eerst moet de angel uit het conflict, bijvoorbeeld door gezamenlijk terug te kijken naar opgebouwde frustraties uit het verleden of door joint fact finding in te zetten: samen de onderzoeksvraag en methode bepalen zodat er geen discussie meer ontstaat over de feiten. Pas in het derde kwadrant, consensus, ontwerpen partijen samen waarde voordat ze die gaan verdelen. In het vierde kwadrant draait alles om borging en monitoring, zodat gemaakte afspraken ook standhouden als de werkelijkheid verandert of er een nieuw bestuur aantreedt.
Wat zijn de 4 belangrijkste redenen waarom Strategisch OmgevingsManagement onmisbaar is?
Organisaties die Strategisch OmgevingsManagement structureel toepassen, voorkomen kostbare vertragingen, bouwen duurzaam vertrouwen op en vergroten hun maatschappelijke slagkracht aanzienlijk. Uit het betoog van Marc Wesselink komen vier heldere redenen naar voren waarom organisaties niet meer zonder deze aanpak kunnen:
- Macht en kracht werken niet meer in een mondige netwerksamenleving
Eeuwenlang werden infrastructuur, steden en voorzieningen gerealiseerd vanuit hiërarchie en gedelegeerde macht. Die tijd is definitief voorbij. Burgers en belangengroepen zijn hoger opgeleid, hebben directe toegang tot data en mobiliseren via sociale media razendsnel steun voor hun standpunten. ‘Door het opportunisme en deze maatschappelijke trends krijg je het met macht en kracht simpelweg niet meer voor elkaar,’ zegt Wesselink. ‘Je moet naar een andere manier om samen tot oplossingen te komen.’ - Investeren aan de voorkant voorkomt een veelvoud aan kosten achteraf
Bestuurders schrikken vaak terug voor de tijd en het geld die een zorgvuldig omgevingsproces aan het begin van een project vraagt. Toch is haastige spoed in complexe opgaven bijna altijd slecht voor de portemonnee. ‘Aan de voorkant tijd nemen kost wat geld, maar dat is een fractie van wat je kwijt bent als er halverwege of aan het eind ruzie ontstaat,’ benadrukt Wesselink. ‘Dan zijn de rapen gaar, moet je alles opnieuw doen en praat je over tien tot honderd keer zoveel tijd en geld als wanneer je het in het begin direct goed doet.’ - Je bouwt een dik matras van vertrouwen voor als het tegenzit
In langlopende projecten gaat er altijd wel een keer iets mis. Zonder onderling vertrouwen leidt elk incident direct tot een allergische reactie en juridische escalatie. Wesselink vergelijkt vertrouwen met een matras. ‘Als de spanning groot is, is dat matras zo dun als een veldbedje waarop je de ijzeren stangen in je rug voelt. De kunst is om van dat veldbedje een boxspring te maken. Als iemand dan een fout maakt, zeggen partners tegen elkaar dat er vast een goede verklaring voor is en gaan ze eerst het gesprek aan.’ - Alleen een vergunde toekomst is niet langer genoeg voor continuïteit
Een organisatie kan over alle wettelijke vergunningen beschikken, maar daarmee is het maatschappelijk draagvlak nog niet geregeld. Wesselink maakt een scherp onderscheid tussen een vergunde toekomst en een gegunde toekomst. ‘Op papier mag je dingen doen, dat is je vergunde toekomst. Maar als je op de lange termijn ontwikkelingsperspectief wilt houden, heb je ook een gegunde toekomst nodig: dat je stakeholders zeggen dat ze vertrouwen in je hebben omdat jij rekening houdt met hun belangen. Alleen met beide heb je toekomstperspectief.’
Waarom is interne afstemming minstens zo belangrijk als extern overleg?
Binnen Strategisch OmgevingsManagement gaat doorgaans meer tijd en energie zitten in het afstemmen met interne stakeholders dan in de gesprekken met de buitenwereld.
In zijn trainingen vraagt Wesselink deelnemers regelmatig waar zij de meeste aandacht aan besteden: interne of externe stakeholders. Het antwoord is volgens hem keer op keer glashelder. ‘Alles wat je buiten doet, vraagt aan de binnenkant zoveel afstemming en onderhandeling dat je uiteindelijk heel veel tijd kwijt bent aan je eigen organisatie,’ vertelt hij.
Wanneer een omgevingsmanager buiten een creatief proces doorloopt met bewoners of belangenorganisaties, moet de eigen achterban van bestuurders, juristen en directeuren daarin voortdurend worden meegenomen. Gebeurt dat niet, dan trapt de eigen organisatie bij de overgang naar de formele besluitvorming alsnog op de rem. ‘Je kunt niet buiten vertrouwen opbouwen tussen partijen terwijl je collega’s binnen de boel weer op scherp zetten. Dan ben je alles in één klap weer kwijt. Omgevingsmanagement is daarom geen kunstje van één persoon in een project, maar een essentiële organisatiecompetentie.’
Hoe vergroot Strategisch OmgevingsManagement de kans op een gedragen akkoord?
Door niet te onderhandelen over starre standpunten maar te zoeken naar onderliggende belangen en integratief potentieel, ontstaat ruimte voor oplossingen die voor alle betrokkenen aantrekkelijker zijn dan een gang naar de rechter.
Standpunten zijn volgens Wesselink verraderlijk: iemand is simpelweg voor of tegen een plan, zonder dat direct duidelijk is op welke informatie of aannames dat oordeel rust. Belangen daarentegen zijn stabiel en begrijpelijk, zoals het voortbestaan van een vissersbedrijf, de leefbaarheid van een dorp of de leveringszekerheid van duurzame energie. Door de opgave te verbreden, bijvoorbeeld door bij een windpark ook te kijken naar natuurontwikkeling en visserijmogelijkheden, ontstaat een pakket waarin iedereen winst boekt.
Daarbij speelt ook het beste alternatief zonder onderhandelingsresultaat (BATNA) een sleutelrol. Partijen houden vaak hun poot stijf omdat ze denken dat de huidige situatie behouden blijft als het overleg mislukt. Wesselink haalt het voorbeeld aan van omwonenden die fel gekant waren tegen een middenspanningsstation vanwege hun vrije uitzicht. Toen bleek dat bij het afblazen van dat plan veel ingrijpendere gemeentelijke bouwplannen op die locatie zouden landen, kozen zij alsnog voor het station. ‘Onderhandelaars moeten uiteindelijk met gebalde vuisten en gestrekte armen als overwinnaars terug kunnen naar hun achterban met een akkoord dat voelt als een achteneenhalf,’ besluit Wesselink. ‘Een achteneenhalf met een hoop vrienden en zekerheid is immers vele malen waardevoller dan jarenlang procederen voor een mogelijke negen met alleen maar vijanden.’
Beluister de podcast met Marc Wesselink:
Bron: Boom Management Podcast
Door: Eduard van Brakel







