Communicatie is zoveel feilbaarder dan we denken. Het enge: dat hebben we niet door

We overschatten onszelf nogal als het gaat om communicatie. Knikken driftig ja, denken goed te luisteren en de ander te begrijpen. Maar ons denken heeft een dode hoek en we hebben eigenlijk geen flauw idee wat zich daar afspeelt waardoor we maar moeizaam in staat zijn om onze communicatiefouten op te merken. Job Boersma en Joris Teeuwen maken in hun boek Communicatie als Mindfuck meedogenloos gehakt van alles wat we voor waar aannamen.

Job Boersma (psycholoog, trainer en spreker) en Joris Teeuwen (executive coach, therapeut en auteur) kennen elkaar vanaf hun studietijd. Ze speelden al langer met het idee om samen een boek te schrijven over hun gedeelde fascinatie: wat communicatie wérkelijk inhoudt en hoe we beter met onze medemens kunnen omgaan wanneer we trachten te begrijpen wat er in onze hoofden gebeurt. Hun gezamenlijke denkproces vond plaats in Brazilië waar Teeuwen sinds enkele jaren woont en waar Boersma meermaals naar afreisde. Vanaf de veranda in het Atlantisch regenwoud ontvouwde zich een nieuwe wereld waarin ze anderen graag laten meedelen.

Wat is jullie zendingsdrang?
Boersma: ‘Iedereen wordt maar op training gestuurd om te leren beïnvloeden, maar niemand leert hoe hij zichzelf kan laten beïnvloeden. Wat doet het als mensen elkaar voortdurend willen overtuigen? Ik had de behoefte om uit dat patroon te stappen. Volgens mij brengt het ons en organisaties nergens. Ik wilde meer weten over communicatie en hoe je tot echt goede besluiten komt.’
Teeuwen: ‘Het niet in staat zijn om de informatie van een ander echt te absorberen, er echt over na te denken, zorgt ook nog eens voor ontzettend veel kosten. Denk aan mismanagement in teams, aan strategische gespreksvoering die nergens naar toe gaat. Het is schokkend dat mensen niet door hebben hoeveel miljoenen euro’s we daarmee verspillen.’

‘700 miljoen arbeidsuren verloren door ineffectief overleg’

In het boek becijferen de auteurs (ervan uitgaande dat zo’n derde van de werkenden structureel bij ineffectieve meetings betrokken is en gemiddeld vier uur per week aan werk verliest) dat het jaarlijks om ongeveer 700 miljoen verloren arbeidsuren gaat. Ze leggen uit dat we vaak dénken dat we samen in gesprek zijn, maar dat we vooral luisteren naar wat we denken te horen. We verwarren herkenning met begrip, onze empathie is holler dan we denken en objectief zijn we al helemaal niet, schrijven ze.
Bij elkaar leidt dit tot regelrechte ontsporingen in onze communicatie, meestal zonder dat we het überhaupt doorhebben, totdat het te laat is. Boersma en Teeuwen noemen dat de dode hoek in ons denken, een hoek vanwaaruit ons communiceren beïnvloed wordt zonder dat we het in de gaten hebben.

Wat moet ik me voorstellen bij die dode hoek?
Teeuwen: ‘Die zit als het ware ingebakken in je hardware. De manier waarop je hersenen functioneren, informatie verwerken en vervolgens kant-en-klare observaties en inzichten in je bewustzijn laten verschijnen, heb je niet in de gaten. Ineens denk je in een gesprek: ik snap dit! Maar wat is er daarvoor gebeurd in de dode hoek van het denken? Gedachten, interpretaties en zekerheden dienen zich aan zonder dat je ze bewust hebt gemaakt, maar ze voelen wel volledig als van jou. Het is fascinerend om daarbij stil te staan. Juist in die dode hoek construeert ons brein automatisch betekenis, zekerheid en begrip. Omdat dat proces onzichtbaar is en de uitkomst overtuigend aanvoelt, merken we onze communicatiefouten meestal niet op. De kern van ons boek is niet alleen dat we beter zouden moeten luisteren: het instrument waarmee we communiceren, ons eigen denken, geeft automatisch betekenis aan wat we horen. Dat bewustzijn vormt de grond van waaruit je verder kunt observeren en toetsen.’

Mag ik er dan niet op vertrouwen dat mijn hardware is geladen met alles wat ik eerder heb gezien en gehoord en ik daarom snel kan reageren op mijn gesprekspartner?
Teeuwen: ‘Ja, tot op zekere hoogte mag dat, anders zou je je veters niet eens kunnen strikken. Maar je kunt die automatische verwerking niet van je afzetten wanneer je een vergadering binnenstapt; dat is juist het punt. Je kunt wel leren herkennen dat jouw eerste betekenis of conclusie een constructie is, en haar vertragen en toetsen wanneer de situatie daarom vraagt.’
Boersma: ‘Het helpt bijvoorbeeld om je bewust te zijn van wat wij noemen de illusie van luisteren. Wie luistert is niet aan het registreren zoals we vaak denken, maar actief betekenis aan het geven. Je koppelt datgene wat je hoort aan je eigen referentiekader, maar denkt intussen dat je de ander begrijpt.’

Je kunt die automatische verwerking niet van je afzetten wanneer je een vergadering binnenstapt; dat is juist het punt. Je kunt wel leren herkennen dat jouw eerste betekenis of conclusie een constructie is, en haar vertragen en toetsen wanneer de situatie daarom vraag

Joris Teeuwen

We hebben toch allemaal geleerd om te parafraseren; herhalen wat de ander zegt?
Boersma: ‘Helaas wordt dat vaker als tip gegeven dan dat het wordt uitgevoerd. Dat komt omdat mensen vaak niet de intrinsieke noodzaak voelen om te parafraseren, want het voelt oprecht alsof ze de ander al hebben begrepen. Dus waarom zou je een samenvatting maken? De dode hoek van het denken zorgt ervoor dat die innerlijke noodzaak niet wordt ervaren.’
Teeuwen: ‘Bovendien wordt een techniek als parafraseren vaak gebruikt om communicatie op gang te houden, maar zij zegt nog weinig over wat je werkelijk hebt begrepen. Je zult preciezer moeten uitvragen: klopt het dat ik je zo begrijp, kun je een concreet voorbeeld geven, en wat bedoel je precies met dat woord? Het lastige is dat het belonend voelt om die stap over te slaan. Als iets bekend en coherent klinkt, ervaart je brein al snel een prettig gevoel van begrip. Waarom zou je dat nog ter discussie stellen? Het helpt als je dat mechanisme kent en herkent.’
Boersma: ‘Datzelfde geldt voor de illusies van begrip en het eigen gelijk: je brein luistert al snel niet meer naar relevante informatie die haaks staat op jouw overtuiging. Die illusies bepalen de kwaliteit van de communicatie zonder dat je het in de gaten hebt en dat maakt dat het zo lastig te trainen is.’

Wat is de illusie van het eigen gelijk?

Om de illusie van het eigen gelijk zichtbaar te maken namen de auteurs in het boek de Grote Gelijk Test op. Spoiler: we zijn vaak behoorlijk zeker van onze zaak maar de ontnuchterende conclusie is dat we veel minder weten dan we denken. Boersma zegt: ‘Ik vind de illusie van het eigen gelijk echt schokkend! Mensen hebben vaak gepassioneerde opvattingen over van alles en nog wat, maar vallen na een paar keer doorvragen al snel door de mand. Dat geldt voor ons allemaal en zowel voor ingewikkelde als voor simpele kwesties. De valkuil: wie denkt het gelijk aan zijn zijde te hebben voelt niet de noodzaak om door te vragen.’ De auteurs geven in het boek een voorbeeld van teams waarbij de diepe inhoudelijke kennis vaak maar bij een paar teamgenoten aanwezig is, maar waarbij alle andere teamleden zich gedragen alsof zij ook over dezelfde inhoudelijke kennis beschikken. Dit leidt tot vooringenomenheid, gebrek aan nieuwsgierigheid en kennisgroei, en helaas kostbare fouten.

Ook interessant is de illusie van veiligheid: we denken ruimtes te kunnen creëren waarin communicatie open en volledig veilig is, maar dat bestaat niet, zeggen jullie.
Teeuwen: ‘Zelfs wanneer een leider of teamcoach zegt dat een ruimte veilig is, weet die niet hoe de veiligheid door ieder individu wordt ervaren. Ook hier kan een interne aanname “ik heb veiligheid gecreëerd” worden verward met de werkelijkheid van de ander. Veiligheid is bovendien fluctuerend: zij kan per persoon, onderwerp en moment veranderen. Je kunt er dus niet van uitgaan dat als je een context aanwijst waarin alles gezegd kan worden, dat die context ook voor iedereen zo ís.’
Boersma: ‘Je kunt natuurlijk wel sturen op omstandigheden die een sessie veiliger maken, bijvoorbeeld door rollen, vertrouwelijkheid en omgang met tegenspraak zorgvuldig te bespreken. Alleen is niets gegarandeerd. Mensen praten nu eenmaal over dingen die gebeuren in een sessie of training, en dat zien ze niet altijd als verraad. Maar voelen deelnemers zich ook veilig genoeg om ín de sessie te zeggen wat ze werkelijk denken? Voor een teamcoach is de interessante vraag daarom niet alleen hoe je veiligheid creëert, maar ook hoe je signalen opvangt dat mensen haar verschillend ervaren en hoe je ruimte maakt voor spreken wanneer veiligheid niet volledig gegarandeerd is. Juist in teams is dat verschil tussen uitgesproken veiligheid en ervaren veiligheid cruciaal: stilte, instemming of een ontspannen sfeer bewijzen nog niet dat relevante twijfel werkelijk op tafel komt.’

Vergaderen we te lang of te kort?

Vergaderen we nou te veel en te lang; of juist te kort?
Teeuwen: ‘Ik had in sommige banen wel meer dan tien meetings op een dag. Dat is cognitief eigenlijk niet haalbaar, al vertel je jezelf van wel. Je loopt met het gevoel dat je bijgepraat bent een vergadering uit, ook al heb je niet werkelijk aan zorgvuldige informatievergaring gedaan.’
Boersma: ‘We moeten vergaderingen zo inrichten dat er mensen zijn die het proces observeren en waar nodig interveniëren. De opzet van een meeting is vaak heel routinematig. Of er wordt met dertig mensen vergaderd en de helft let helemaal niet op. Ons boek kan helpen om dan te denken: wat is het doel van deze bijeenkomst, en welke vorm of methode past daarbij? En ja, als zorgvuldig begrip of een goed besluit het doel is, kan vertraging juist noodzakelijk zijn.’
Teeuwen: ‘Ik denk dat vergaderingen daardoor uiteindelijk juist productiever en doeltreffender worden en dat je sneller tot de kern van zaken komt.’

We moeten vergaderingen zo inrichten dat er mensen zijn die het proces observeren en waar nodig interveniëren.

Job Boersma

Jullie schrijven dat de kern van het boek misschien wel is dat alles begint bij een minder naïef mensbeeld, wat bedoelen jullie daarmee?
Teeuwen: ‘We zitten minder aan het stuur dan we denken, controleren minder dan we denken en worden gestuurd door grotendeels onbewuste mentale en neurologische processen. Daar moeten we niet naïef in zijn. Ons mensbeeld is echt toe aan herziening. Pas dan kunnen we een stap zetten naar wat communicatie werkelijk inhoudt en zorgvuldiger omgaan met onze medemens.’
Boersma: ‘Het naïeve mensbeeld is dat het eigenlijk wel prima gaat met de communicatie omdat het zo voelt. Doordat wat er fout gaat in de dode hoek van ons denken zit, mis je de feilbaarheid van communicatie. En mis je hoe dat tot verkeerde beslissingen, maar ook tot discriminatie en polarisatie leidt.’

Hoe kunnen organisaties met jullie aanbevelingen omgaan?
Teeuwen: ‘Besef dat je gedachten, betekenissen en conclusies zich vaak aan je voordoen voordat je ze bewust hebt onderzocht. Behandel je eerste begrip daarom niet automatisch als de werkelijkheid, maar als iets dat je waar nodig kunt toetsen. Dan heb je een goed begin gemaakt met het verbeteren van communicatie.’
Boersma: ‘Besef ook dat precisie en zorgvuldigheid in communicatie vaak bittere noodzaak zijn, zeker bij complexe besluitvorming. Het gaat altijd om het doel. Als je weet dat communicatie verbonden is met de feilbaarheid van het denken: hoe richt je een gesprek, teamsessie of besluitvormingsproces dan zo in dat aannames zichtbaar worden en relevante twijfel daadwerkelijk wordt gehoord?’
Teeuwen: ‘Het is niet niks wat er mis kan gaan. We noemden al de hoge kosten van ineffectieve communicatie. Maar het kan ook rampzalig aflopen. Zo beschrijven we in het boek hoe bij Boeing waarschuwingen wel werden uitgesproken en formeel werden besproken, maar onvoldoende werden ontvangen en gewogen. Dat droeg bij aan twee vliegtuigcrashes.’

Tot slot: wordt een mens door zijn dode hoek niet ook een beetje beschermd?
Teeuwen: ‘Wil je de onvoorspelbaarheid en de onveiligheid van de werkelijkheid aangaan of niet? Ons heeft het onder ogen zien van de feilbaarheid van ons denken geen cynisch wereldbeeld bezorgd, maar juist verwondering en bewondering omdat je anders gaat communiceren en daardoor meer begrijpt van wat er leeft in andere mensen.’
Boersma: ‘Het is zo fascinerend dat je bijna geen tijd hebt om er depressief van te worden. Het is waanzinnig. Niet altijd goed voor je ego, maar wel waanzinnig. Je hoeft niet te kiezen tussen waarheid of geluk. Het is waarheid en fascinatie met hier en daar wat blauwe plekken op de ziel, maar die zijn onvermijdelijk.’

Over Job Boersma en Joris Teeuwen

Psycholoog, auteur en spreker Job Boersma geeft trainingen rond onderhandelen, adviseren en conflicthantering en begeleidt en coacht teams. Als psycholoog bekwaamde hij zich in emoties en micro-expressies. Boersma is een van de sprekers tijdens het Jaarcongres Teamcoaching op 12 november 2026. Daar laat hij zien wat de dode hoek van het denken betekent voor teamdynamiek, psychologische veiligheid en de kwaliteit van gezamenlijke besluitvorming. Ook verzorgt hij dit najaar een college in de Collegereeks Coachend Leidinggeven. Erbij zijn? Inschrijven kan hier >>>

Joris Teeuwen is executive coach, therapeut en auteur. Hij werkt met leiders en senior professionals en helpt hen hun zelfkennis en effectiviteit te versterken, zodat zij met meer daadkracht en precisie kunnen communiceren en handelen. Hij begeleidt leiders bij complexe integratieprocessen, organisatiecultuurontwikkeling en opvolgingsvraagstukken.

Door: Jannie Benedictus