Het team bestaat niet

Bestaat een team eigenlijk wel? Volgens Bram Verbruggen, teamontwikkelaar, spreker en auteur van Scoren met teamwork, is dat precies de verkeerde vraag. Na jarenlange ervaring in de topsport, onder meer bij het nationale elftal van Indonesië, Go Ahead Eagles, Ajax en de KNVB, concludeerde hij dat veel gangbare ideeën over teamontwikkeling niet werken. In dit fragment uit zijn boek rekent hij af met de mythe van het team en laat hij zien waarom echte verandering altijd bij individuen en leiders begint.

De leugen

‘Samen staan we sterk.’

Dertig volwassen professionals. Blinddoek om. Een touw op de grond van een vergaderzaal. De opdracht: leg het touw in een vierkant. Zonder iets te zien. Als oefening in ‘vertrouwen en communicatie’. Ik keek om me heen. Iedereen deed mee, maar niemand geloofde erin. Je zag het aan de opgetrokken wenkbrauwen boven de blinddoeken. Aan de geforceerde lachjes. Na afloop vroeg de facilitator wat we hadden geleerd. Iemand zei: ‘Dat we beter moeten communiceren.’ Iedereen knikte. Niemand meende het. Een uur verspild aan een touw op de grond. Twee dagen later zat iedereen weer in dezelfde vergadering met dezelfde dynamiek en dezelfde problemen. Het touw had niks opgelost. Want het touw was niet het probleem.

De titel van mijn boek is Scoren met teamwork. Ik ben teamontwikkelaar. Mijn hele carrière draait om teams. En ik ga je nu vertellen dat het team niet bestaat. Alles wat je erover hebt geleerd, kun je vergeten. De teamfases. De teamrollen. De teamdynamiek. Tuckman. Belbin. Lencioni. Gooi de boeken maar in de vuilcontainer. Ik heb er zelf mee gewerkt. Jarenlang. En ik weet nog precies wanneer het voor mij kantelde.

De prijs

Ik stond met een flip-over voor een groep van twaalf mensen. Een bedrijf had me gevraagd voor een cultuursessie. Mijn onderwerp: het belang van gedeelde kernwaarden. Ik had me voorbereid. Slides gemaakt. Voorbeelden verzameld. Ik geloofde erin – op dat moment geloofde ik er nog in. Vijf minuten in mijn verhaal begon de eerste te gapen. Openlijk. Met geluid. De vrouw naast hem keek verveeld voor zich uit. Iemand achteraan checkte zijn telefoon onder tafel – dacht dat ik het niet zag. Ik zag het wel. Ik zie altijd alles. Dat is mijn vak. Ik praatte door. Over waarden. Over gedeelde visie. Over wat een team sterk maakt. Mijn stem werd luider, mijn gebaren werden groter. Alsof ik met volume en energie kon compenseren wat er in de ruimte ontbrak.

Nul interactie. Nul energie. Nul verbinding. Twaalf mensen die wachtten tot het voorbij was. En ik die daar stond als een verkoper die zijn eigen product niet meer gelooft, maar toch doorpraat omdat hij niet weet hoe hij moet stoppen. Het was genant. Echt genant. En het ergste was: ik deed precies wat ik nu bekritiseer. Ik stond daar met mijn flip-over en mijn kernwaarden en probeerde een groep mensen te vertellen wat ze samen moesten voelen. Alsof je dat kunt opleggen. Alsof je met een stift en een vel papier kunt bepalen waar twaalf individuen in geloven. Die middag reed ik naar huis en dacht: dit ben ik niet. Dit werkt niet. Dit heeft nóóit gewerkt. Ik heb het alleen nooit durven toegeven.

Je kunt een groep mensen niet vertellen wat ze moeten voelen.
Je kunt ze alleen de ruimte geven om dat zelf te ontdekken.

Voetbaltrainer René Hake en ik hebben bij Go Ahead Eagles de kernwaarden opgesteld. Het waren er vier. Vier woorden. Na twee weken wist nauwelijks iemand van de staf ze op te noemen. Dat was geen onwil. Ook geen gebrek aan respect. Het was nog te abstract in het begin. Het leefde nog niet.

Vier woorden. Twee weken. Vergeten. Als dat al niet beklijft, wat verwacht je dan van een heel cultuurprogramma?

En toch blijft iedereen netjes kernwaarden opstellen. Waarom? Omdat het makkelijker is. Een teambuildingsessie organiseren is makkelijker dan twintig individuele gesprekken voeren. Kernwaarden op de muur plakken is makkelijker dan elke dag het gedrag laten zien dat bij die waarden hoort. Een workshop inkopen is makkelijker dan eerlijk kijken naar wat er echt speelt in je groep.

Teambuilding is de snelle fix. De illusie van actie. Je hebt iets gedaan. Je kunt het afvinken. Je kunt tegen je directie zeggen: we hebben eraan gewerkt. Er is een factuur. Er is een evaluatieformulier. Er is bewijs dat je bezig bent geweest met de cultuur. Maar bezig zijn is niet hetzelfde als iets bereiken. Er zit ook iets anders achter, iets wat niemand hardop zegt. Teambuilding houdt de leider veilig. Want als je een externe facilitator inhuurt die een dagje komt spelen met touwen en blinddoeken, hoef jij niet te kijken naar je eigen gedrag. Dan gaat het over ‘het team’. Over ‘de groep’. Over ‘de dynamiek’. Nooit over jou.

Het team als schuilplaats. Zolang je het over het collectief hebt, hoef je het niet over jezelf te hebben. Zolang je wijst naar de groep, hoef je niet in de spiegel te kijken. Ik heb directeuren meegemaakt die elk jaar een teambuildingsessie organiseerden en elk jaar verbaasd waren dat er niks veranderde. Terwijl het probleem in hun eigen gedrag zat. In hun eigen communicatie. In hun eigen angst om eerlijk te zijn. Maar het was makkelijker om een consultant in te huren dan om naar zichzelf te kijken.

Teambuilding is vaak de duurste manier om niks te veranderen.

Bron: Scoren met teamwork – Lessen over leiderschap, gedrag en verbondenheid uit het topvoetbal

Bram Verbruggen was teamontwikkelaar bij het nationale elftal van Indonesië en Go Ahead Eagles. Tegenwoordig werkt hij samen met Ajax en is hij expertdocent bij de KNVB. Daarnaast is hij schrijver en spreker, en begeleidt hij teams en leiders in het bouwen aan gedragscultuur.