Luisteren en oordeel uitstellen: Parafraseren

Voorbij het verlangen om je eigen gelijk bevestigd te krijgen, vraagt dialoog om het uitstellen van je oordeel. Aannames en overtuigingen mag je tijdelijk parkeren, maar je kunt ze in de dialoog wel tegelijkertijd onderzoeken. Dat vereist volgens Jakob van Wielink, auteur van het boek De 5 wetten van transitie een vaardigheid in luisteren, zowel naar de ander, als naar de innerlijke dialoog binnen in jezelf.

Risico voor leiders: ze spreken meer dan ze luisteren

Luisteren met de intentie om te willen begrijpen, te willen verdiepen – ook wanneer je denkt dat je het begrijpt. Om te checken of je het inderdaad begrepen hebt, voorbij je neiging misschien om te willen reageren, te willen uitleggen, te willen verdedigen. Het risico van leiders is dat ze meer spreken dan luisteren. De communicatie wordt dan eenrichtingverkeer waarbij de leider vooral spreekt en de omgeving vooral luistert. Zo gaat belangrijk potentieel in een organisatie en een team verloren.

Twee belangrijke redenen waarom leiders minder goed luisteren, is dat hun vaak gevraagd wordt wat ze ergens van vinden of welk besluit ze willen nemen, en dat luisteren tijd kost. Hiërarchie en status dragen bij aan het effect dat medewerkers graag van ‘boven’ horen wat de koers is en welke strategie de organisatie gaat volgen.

Het is lastig om daar als leider niet gevoelig voor te zijn, zeker wanneer je kennis hebt of denkt te hebben over het gebied waar een gesprek over gaat en je denkt tijd te kunnen winnen met een snel antwoord of besluit.

Waarom is top-down communicatie contraproductief?

Het lijkt ook logisch dat communicatie top-down door de organisatie gaat. Dat lijkt ook sneller te gaan. Met een drukke agenda is een nieuwsbericht sneller gepubliceerd dan dat je met iedereen in gesprek gaat. Op de langere termijn werkt dit echter contraproductief. Wanneer mensen zich niet gehoord voelen, daalt hun betrokkenheid en lijden prestaties eronder. Belangrijke informatie van dieper uit de organisatie stroomt ook niet vanzelf naar boven in een organisatie, die moet je bewust gaan halen. Hoewel het op de korte termijn tijd lijkt te kosten om informatie uit de organisatie naar boven te halen, betaalt het zich op de langere termijn terug.

Luisteren is een bewuste bezigheid, een vaardigheid die je bewust hebt in te zetten, wil ze effectief zijn. Het vergt inlevingsvermogen en geduld om te luisteren en het vermogen om te reageren op wat je hoort. Dat kost niet alleen tijd, maar ook energie. Tijdgebrek, haast en vermoeidheid bemoeilijken goed luisteren dan ook in de praktijk. Maar er zijn geen sluiproutes in communicatie, je kunt geen bochten afsnijden als het op wederzijds begrip aankomt. De ander bepaalt nog steeds het effect van jouw luistervaardigheid, in de mate waarin hij zich gehoord voelt.

En wezenlijk belangrijk: door goed te luisteren, kun je kostbare fouten voorkomen die je onder tijdsdruk zou kunnen maken in je besluitvorming of communicatie. Dit betekent echter ook dat niet elk gesprek een dialoog hoeft te zijn. Het communiceren van een genomen besluit bijvoorbeeld sluit een dialoog als gespreksvorm uit, omdat de uitkomst op voorhand vaststaat. Maar dan nog kunnen elementen uit de dialoog, zoals empathische nieuwsgierigheid naar de positie van de ander, prima toegepast worden. Evengoed komen bij dialoog mogelijke verschillen tussen je binnenwereld en het effect dat je wilt hebben naar voren.

Hoe voelt het gesprek voor de gesprekspartner?

Wanneer je als leider in dialoog probeert te treden, en je in de praktijk meer aan het woord bent dan de ander, minder vragen stelt dan de ander, en geen nieuw inzicht aan het opdoen bent, twijfel dan niet op voorhand aan de waarde en kracht van dialoog als vehikel voor verbinding. Vraag eens aan je gesprekspartner hoe die het gesprek ervaren heeft.

Mogelijk was het voor de ander nog geen dialoog, maar is het niet te laat om er alsnog een dialoog van te maken.

Dit sluit aan bij het werk van theoloog en filosoof Martin Buber, die met het concept van ‘ik-jij’ authentieke relaties met de ander als geheel mens als morele verantwoordelijkheid zag. Hij zei dat een dialoog pas mogelijk wordt als de ander geen object in jouw wereld wordt (een ‘ik-het’-relatie), maar een volwaardig subject, net zo waarachtig als jijzelf. Daarin schuilt de uitdaging: niet spreken om de ander te ‘overtuigen’, maar spreken om te begrijpen. Pas dan smelt wat bevroren was.

Parafraseren: wat is het?

Wanneer we dieper ingaan op de actieve belangstelling en het willen begrijpen, dan komen we uit bij de parafrase als onmisbaar onderdeel van luisteren en dialoog. Mensen hebben alleen het gevoel dat ze werkelijk gehoord worden, wanneer de luisteraar zijn aandacht bewust richt op het gesprek, daarbij actief belangstelling toont en laat merken dat hij het begrepen heeft. Dat betekent dat alle handelingen die afleiden van het gesprek – waaronder het checken van je appjes terwijl je zegt dat je luistert, of kijken hoe laat het is – een negatieve impact hebben op het gevoel van de luisteraar dat je werkelijk in verbinding bent.

Parafrase komt uit het Grieks en betekent ‘iets op een andere manier zeggen of uitdrukken, terwijl de bedoeling behouden blijft’. Zo laat je merken dat je luistert en hoort wat de ander zegt. In het teruggeven bevestig je dat je in contact bent en help je de ander verder. Door je parafrase als een vraag te stellen, moedig je de ander aan om door te praten en zich verder te verduidelijken. Hierdoor kan de dialoog zich verdiepen en kan het wederzijds begrip toenemen.

Hoe kan een parafrase zich ontwikkelen?

Je parafrase kan zich ontwikkelen van een check of je het inderdaad goed begrepen hebt, naar een mogelijke duiding van de boodschap. Dat laatste kan gaan over alles wat er gezegd wordt, maar net zo goed over wat er niet gezegd wordt, en over alles wat je tijdens het gesprek gewaarwordt. Zo kun je in de parafrase niet alleen de inhoud, maar ook de betekenis en de bedoeling van de boodschap spiegelen en het mogelijke emotionele effect ervan op de ander en op jezelf. Hiermee kun je de dialoog extra verdiepen, omdat je laat zien in staat en bereid te zijn om voorbij de inhoud ook de relatie te betrekken.

Parafraseren vormt een sleutel in het proces van afstemmen in verbinding en het creëren van veiligheid in de ontmoeting. Met je parafrase help je het verhaal van de ander kaderen met meer dan alleen woorden: ‘Ik ben hier, ik hoor en zie je, ik beweeg met je mee, ik stap in jouw verhaal.’ Parafraseren vormt de hartslag van een werkelijke dialoog. Sterker, het is in de aansluiting het enig tastbare ‘bewijs’ van je vermogen tot empathie. Knikken of bevestigend mee hummen wekt wel de indruk dat je luistert, maar levert niet de bevestiging dat je begrijpt wat er speelt. Wie niet kan parafraseren, kan niet verbinden. Parafraseren is verre van herhalen. Het is belichamen, het is werkelijk instappen in het verhaal van de ander en meevoelen zonder overnemen. Het is een kunst en een kunde, een oefening in het vormgeven van ontmoeting.

Wat hebben parafraseren en hechtingstijlen met elkaar te maken?

Ons vermogen om te parafraseren valt net als bij de dialoog direct samen met onze hechtingsgeschiedenis. Wie ervoer dat zijn stem, zijn binnenwereld ertoe deed, ontwikkelde vrijmoedigheid in het uitspreken en exploreren. Wie echter afwijzing, onbegrip, onverschilligheid of juist overnemen ontmoette, heeft geleerd om zich in te houden. Dan wordt parafraseren, hoe technisch ‘eenvoudig’ ook, een riskante daad. Elke parafrase bevat namelijk een risico: je kunt ernaast zitten.

Veiligheid in de hechting maakt dat risico draaglijk. Je voelt geen existentiële dreiging als je interpretatie niet klopt. Onveilige hechting daarentegen maakt dat miszitten voelt als een afwijzing of een breuk in de relatie. De natuurlijke reactie op dat ongemak? Het vermijden van dat risico, en dus het vermijden van diepe dialoog.

Wie zich veilig voelt, durft te parafraseren met precisie en tegelijk vrijheid. Parafraseren wordt dan een manier om het zichtbare én het onzichtbare in een ontmoeting bloot te leggen. Om nuances te vangen die de ander zelf misschien nog niet eens doorgrondde. Om samen betekenis te vormen, voorbij het bekende, vaak sleets geworden verhaal. Parafraseren is als een reis zonder script.

Waar komt de weerstand van leiders tegen parafraseren vandaan?

In mijn werk met leiders roept het oefenen met parafraseren zonder uitzondering de meeste weerstand op. ‘Dit is écht een kunstje’, ‘Moet je bij mij niet mee aankomen’.

De bron van die weerstand? Meestal het ongemak om te experimenteren met iets wat als techniekje – of zelfs als trucje – wordt gezien. Een ongemak dat initieel vrijwel altijd versterkt wordt, wanneer er wel geoefend wordt. Het toelaten van de confrontatie met de beperkingen van het eigen waarnemingsvermogen voelt nu eenmaal echt ongemakkelijk. Dat weet ik zelf uit eigen ervaring ook maar al te goed.

Luisteren maakt kwetsbaar. Niet direct zoeken naar je eigen antwoord, maar je in de wereld van de ander begeven. En als je nooit geleerd hebt dat jouw luisteren óf spreken impact heeft, voelt parafraseren als een techniek in plaats van als een sleutel tot verbinding. De werkelijke vraag: welke wond van jouw ‘niet gehoord’ of ‘onbegrepen’ zijn staat je inlevingsvermogen in de weg?

Wat is meesterschap in parafraseren?

Meesterschap in parafraseren betekent veel kilometers maken. Ongemak leren verduren. Feedback vragen. Je eigen shit opruimen. Pas als parafraseren je tweede natuur wordt, ervaar je de werkelijke kracht.

Al te vaak laten we ons door angst weerhouden om te experimenteren met nieuw gedrag. Angst die uiteindelijk gebaseerd is op ons verlangen om erbij te mogen blijven horen en niet uit de groep te vallen. Het dubbele is dan natuurlijk dat we iets laten liggen wat die verbinding juist kan versterken. Ervaring leert dat mensen het juist heel fijn vinden wanneer ze geparafraseerd worden.

Een ander aspect dat parafraseren in het begin spannend kan maken, is dat je de ander soms zult moeten onderbreken om te kunnen parafraseren. Dat lijkt onbeleefd, doordat je de ander niet laat uitspreken. Het omgekeerde is echter het geval. Ook dit is een geschenk aan de ander, omdat je anders al snel informatie kwijtraakt in een gesprek. Met je parafrase laat je zien dat je de ander werkelijk wilt begrijpen en dat je dat zo belangrijk vindt dat je het ervoor overhebt om de ander te onderbreken.

Bedenk: juist door je parafrase help je de ander terug naar de essentie van zijn boodschap en moedig je aan daar de verdieping in aan te brengen, waardoor mogelijke uitweidingen juist minder relevant worden.

Waarom heeft ernaast zitten toch een positief effect?

Zelfs wanneer je er in je parafrase helemaal naast lijkt te zitten, is dat toch een positieve uitkomst. Want stel dat je niet geparafraseerd had, dan was je er ook niet achter gekomen dat je de ander verkeerd had begrepen. Dan had je zomaar in je eigen gedachtevorming op een verkeerd spoor door kunnen gaan en hadden jullie elkaar mogelijk helemaal niet meer begrepen. Het is geen afwijzing als de ander reageert met dat hij iets anders bedoeld had. Je geeft diegene juist de kans zichzelf verder te verduidelijken.

En zoals bij alle experimenten geldt, wanneer je probeert om je eigen gedrag te veranderen: je mag jezelf altijd ondertitelen bij de ander, om duidelijk te maken wat je doet en wat je ermee wilt bereiken: ‘Ik ga je even onderbreken, omdat ik het heel belangrijk vind om je goed te begrijpen; wanneer je doorpraat ben ik bang dat ik de draad kwijtraak of informatie mis; klopt het dat ik je hoor zeggen dat …?’ ‘Wil je daar wat meer over vertellen?’

Omgekeerd geldt het trouwens ook: wanneer je aan het praten bent, mag je bij de ander checken wat diegene denkt gehoord te hebben. Het verzoek aan de ander om jou te parafraseren, is ook een investering in de verbinding.

Bron: De vijf wetten van transitie

Door: Jakob van Wielink