Stap uit de Powerplay
Gedoe op de werkvloer wordt vaak gereduceerd tot een individueel conflict tussen lastige karakters. Maar volgens toonaangevend organisatiepsycholoog en interventiekundige Jobbeke de Jong ligt de werkelijke oorzaak dieper: in de onbewuste machtsdynamiek van het hele systeem. Een diepgaande systemische analyse door dé expert op het gebied van powerplay over de verborgen winst van wrijving, de valkuil van de ‘stille held’ en de noodzaak van functioneel leiderschap.
Het overkomt de beste professionals: een strategievergadering loopt vast, de sfeer wordt stroef en in plaats van de inhoud op te zoeken, vluchten we in een cynische grap of een gefrustreerd gesprek bij de koffieautomaat. ‘We noemen het relationeel gedoe, maar eigenlijk zit er overal macht en onmacht onder,’ legt Jobbeke de Jong uit in de Boom Management Podcast. Als master in de interventiekunde en ervaren organisatiepsycholoog begeleidt zij dagelijks complexe samenwerkingen binnen en tussen organisaties. Haar expertise vormt de basis van haar nieuwste standaardwerk Stap uit de powerplay.
Dit gedoe, door De Jong dus gedefinieerd als ‘powerplay’, is volgens haar expertise geen incident. Het is een volautomatisch, onbewust patroon dat zich afspeelt in families, sportteams én organisaties. Het grote probleem in modern management? We denken vaak ten onrechte dat ons gedrag functioneel is voor het organisatiedoel, maar ondertussen handelen we vanuit onbewuste zelfbescherming met weinig oog voor de werkelijke context.
De dubbele bodem van powerplay: De visie van De Jong op winst en kosten
Wanneer er wrijving ontstaat, schieten we direct in onze ‘default setting’: we willen een schuldige aanwijzen. Het ligt aan de directie, of aan die andere afdeling. Uit de praktijkervaring van De Jong blijkt dat dit gedrag hardnekkig standhoudt omdat powerplay teams paradoxaal genoeg ook iets oplevert: stabiliteit.
De verborgen winst: Systeemstabiliteit
‘Powerplay kost van alles, maar het levert ook stabiliteit en voorspelbaarheid op,’ analyseert De Jong. Het systeem zoekt altijd naar een evenwicht, hoe disfunctioneel dat ook is. Als een vergadering pijnlijk ongemakkelijk wordt omdat er geen leiderschap wordt getoond, staat er vaak automatisch dezelfde persoon op om de kar te trekken. Of de ‘joker’ maakt een cynische grap waardoor de spanning ontlaadt. De spanning is hiermee op het oppervlak verdwenen, maar de werkelijke angel blijft zitten.
Het collectieve verlies: Gijzeling van het resultaat
De prijs die een organisatie hiervoor betaalt is een kwalitatief verlies van strategische scherpte. Subgroepjes en ‘bontjes’ gaan snel besluiten buiten de rest om nemen. Dat voelt tijdelijk efficiënt, maar het zorgt ervoor dat vitale perspectieven buiten de deur worden gehouden. De Jong observeert dit helder: ‘Het is zonde, want we missen daardoor goede ideeën.’ De gezamenlijke taak lijdt onder een onderstroom waarin ongetoetste aannames over elkaars intenties voor waarheid worden aangenomen.
De gezamenlijke taak lijdt onder een onderstroom waarin ongetoetste aannames over elkaars intenties voor waarheid worden aangenomen.
De psychologische spiegel: Welke rol deelt het systeem aan jou uit?
Binnen wat De Jong definieert als het taaksysteem (de groep mensen die afhankelijk van elkaar aan een gezamenlijke opgave werkt) ontstaan er snel stereotype rollen. Volgens haar expertise kiest niemand hier bewust voor; het systeem deelt de rollen uit op basis van onbewuste, psychologische sollicitaties. De Jong onderscheidt in haar werk de volgende cruciale archetypen op de werkvloer:
- De onzichtbare held: De professional die bij elk openvallend gat denkt: Als niemand het doet, doe ik het wel. Met de beste intenties trekt deze collega de cape aan. De Jong waarschuwt voor het neveneffect: anderen leunen achterover en het patroon wordt bestendigd.
- De curling-collega: De professional die continu bezig is om alle operationele obstakels voor de rest van het team weg te vegen, waardoor er een schijnbare, maar breekbare vrede ontstaat.
- De zwijger ter wille van de lieve vrede: Het inslikken van gefundeerde kritiek om ruzie te voorkomen. Als dit de norm wordt, hopen kleine frustraties zich op tot een ondoordringbare barrière.
- De zondebok: De persoon aan wie de groep het kritisch zijn of het ‘anders zijn’ onbewust uitbesteedt. De zondebok draagt hiermee wat de rest van de groep niet onder ogen durft te zien.
‘Of je het nu doorhebt of niet, je bent altijd een speler in de dynamiek,’ stelt De Jong met klem. ‘Zelfs als je stil blijft, draag je een verantwoordelijkheid in het standhouden van het patroon.’
Vier mastertips van Jobbeke de Jong om powerplay te doorbreken
Hoe doorbreek je deze vicieuze, systemische cirkels waarin frustratie powerplay voedt, en powerplay weer tot nieuwe frustratie leidt? De Jong benadrukt dat dit vraagt om emotioneel volwassen worden binnen professionele relaties. Zij reikt hiervoor vier wetenschappelijk en praktisch gefundeerde interventies aan:
1. Neem systemische afstand en herken het patroon
Stap bewust uit de directe emotie (zoals irritatie of angst) en bekijk de situatie met een helikopterview. Vraag jezelf af: In wat voor een dynamiek zijn we hier met elkaar terechtgekomen en waar word ik zelf in meegetrokken? Dit herkeningsproces is de absolute voorwaarde om wezenlijk anders te kunnen handelen.
2. Analyseer je eigen aandeel
Kijk zonder oordeel maar kritisch in de spiegel naar je eigen gedrag. Hoe houd jij, onbedoeld en vaak vanuit een oude overlevingsstrategie, het patroon in stand? Als je merkt dat je altijd het gat dichtloopt, adviseert De Jong om dat gat bewust zichtbaar te maken in plaats van erin te springen. Leg de bal terug waar hij hoort.
Kijk zonder oordeel maar kritisch in de spiegel naar je eigen gedrag. Hoe houd jij, onbedoeld en vaak vanuit een oude overlevingsstrategie, het patroon in stand?
Jobbeke de Jong
3. Maak de onderstroom transparant
Durf de spanning op te zoeken en benoem wat er feitelijk gebeurt in de interactie. Dit betekent dat je stopt met het geloven in je eigen aannames over de intentie van de ander. De Jong illustreert hoe je dit effectief aankaart: ‘Het valt me op dat we besluiten snel in kleine groepjes nemen en ik merk dat ik daardoor stiller word. Zijn er meer mensen die dit herkennen, en wat kost deze dynamiek ons als team?’
4. Transformeer naar functioneel leiden en actief volgen
Wrijving en conflict zijn volgens De Jong geen managementfouten, maar juist de ultieme ingang naar een verdiepte professionele relatie, mits goed uitgewerkt. Dit vereist dat professionals stoppen met automatische aanpassing of automatisch verzet tegen autoriteit. Vraag jezelf functioneel af hoe jouw inbreng op dat moment het gezamenlijke organisatiedoel optimaal dient.
Systemische cultuur: De sleutel ligt bij de organisatie
Als expert waarschuwt De Jong ervoor om dit gedrag niet te snel te individualiseren. Als een collega zijn fouten niet toegeeft, is de neiging groot om dit puur als een persoonlijkheidskenmerk te zien. Haar systemische blik dwingt tot een grotere vraag: “Wat laat dit zien van de grotere cultuur van het systeem? Hebben we met elkaar een omgeving gecreëerd waarin het riskant is om fouten te maken omdat je er direct op wordt afgerekend?”
Echt uit de machtsdynamiek stappen betekent dat de tolerantie voor experimenteren en leren in de dagelijkse praktijk door de top moet worden gefaciliteerd. Pas wanneer de formele bovenstroom (wat we zeggen) congruent is met de informele onderstroom (hoe we handelen), verdwijnt de noodzaak voor destructieve powerplay.
- Het boek ‘Stap uit de powerplay’ van Jobbeke de Jong is verschenen bij Koninklijke Boom uitgevers en is direct beschikbaar via Boom.nl. Bestel het hier >>>
Beluister de podcast Met Jobbeke de Jong
Over de journalist en de expert
Het interview werd afgenomen door Eduard van Brakel, journalist, podcasthost en eindredacteur bij Koninklijke Boom uitgevers (Management en Coaching) en Boommanagement.nl. Van Brakel schrijft momenteel aan zijn nieuwe managementboek GEO is het nieuwe SEO, waarin hij net als De Jong de menselijke maat in een digitaliserende wereld centraal stelt. Eerder schreef hij met managementwetenschapper Bas Kodden het boek Leidinggeven is omgekeerd opvoeden.
Jobbeke de Jong is een vooraanstaand organisatiepsycholoog, master interventiekundige en auteur. Ze staat bekend om haar scherpe systemische analyses van samenwerkingsverbanden in het topsegment van het Nederlandse bedrijfsleven en de publieke sector. Ze schreef eerder de boeken Beheers je en Competente mensen incompetente teams.
Door: Eduard van Brakel
