Empathisch leiderschap: Waarom de harde manager zijn langste tijd heeft gehad

De werkvloer verhardt, de druk op prestaties neemt toe en de maatschappelijke polarisatie sijpelt onherroepelijk door naar de koffieautomaat. In deze dynamiek grijpen veel managers terug naar traditionele controlemechanismen en autoritair gedrag. Een fatale fout, stelt organisatieadviseur, trainer en auteur Petra Kuipers. Haar boodschap is glashelder: de klassieke, afstandelijke manager heeft zijn langste tijd gehad. Echte effectiviteit en duurzame resultaten beginnen bij ‘empathisch leiderschap’. En nee, dat is geen synoniem voor soft polderen of conflicten vermijden. ‘Het is juist het fundament onder alle andere leiderschapskwaliteiten die je kan hebben en het gaat over moed, integriteit en daadkracht’, legt Kuipers uit.

In de Boom Management Podcast over haar boek Empathisch leiderschap is niet voor watjes schetst Kuipers hoe cruciaal het vermogen tot inleving is voor moderne organisaties. Waar destructief leiderschap gedijt bij wegkijken en subtiele pesterijen door de vingers zien, biedt een empathische benadering het antwoord om deze negatieve spiraal te keren. Het is een actieve, strategische vaardigheid die zorgt voor psychologische veiligheid, betere prestaties en meer verbinding. Maar hoe vertaal je dit concept naar de weerbarstige praktijk van alledag?  Daarvoor heeft Kuipers verschillende ideeën.

Vier inzichten over de kracht van empathie

In het gesprek deelt Petra Kuipers verschillende inzichten en tips over de kracht van empathie. De belangrijkste volgen hier.

1. Blijf langer een vraagteken, word niet meteen een uitroepteken

Veel leidinggevenden zijn geprogrammeerd om direct met oplossingen of oordelen te komen. Zodra een medewerker een probleem aankaart, staat de manager al paraat met zijn conclusie. Volgens Kuipers schuilt de ware kracht van een leider echter in het uitstellen van dat oordeel. ‘Een van de dingen die ik zelf veel zie bij empathische leiders is dat ze langer een vraagteken blijven’, observeert zij. ‘Ze worden niet meteen een uitroepteken. Als jij langer kan verwonderen en kan denken van: hoe is dat voor jou en help me eens om dat te begrijpen, dan komt er al meer begrip voor een ander perspectief.’

Dit betekent niet dat je het als manager met iedereen eens moet zijn. Het gaat erom dat je de spier traint om door de bril van de ander naar de wereld te kijken. Door je nieuwsgierigheid open te draaien, overbrug je verschillen in plaats van ze uit te vergroten. ‘Dan hoef je het nooit met elkaar eens te worden, maar dan kan je wel het echte gesprek gaan voeren.’

2. Begrijp wat er onder je eigen motorkap gebeurt

Wie effectief en empathisch leiding wil geven aan anderen, zal eerst in de spiegel moeten kijken. We worden de hele dag door geprikkeld: door een snijdende opmerking, een stroeve samenwerking of simpelweg door de hectiek van de dag. De kunst is om die prikkels te herkennen en te neutraliseren voordat je reageert. ‘Wat je vaak merkt is dat je gaat oordelen als je geprikkeld bent’, zegt Kuipers. ‘Het bewustzijn en echt even kijken van: oké, dit gebeurt er in me, neutraliseren en dan weer kijken naar wat er echt is, dat je voorbij de verhalen gaat. Dat is denk ik wat er echt nodig is om helder te kunnen waarnemen.’

Zonder grondige zelfreflectie en introspectie is een zuivere waarneming onmogelijk. Een manager die blind vaart op zijn eigen emotionele lading, reageert zelden neutraal. Kuipers adviseert leiders daarom om een gewoonte te maken van zelfonderzoek: ‘Het is ook interessant van: hé, maar waarom ben ik zo geprikkeld in deze situatie? Wat gebeurt er nu bij mij onder de motorkap? Als je dat als een soort gewoonte aanleert, dan leer je ook wat jouw eigen patronen zijn, dan kan je daar verantwoordelijkheid voor nemen.’

3. Bied voorspelbaarheid in plaats van grilligheid

Psychologische veiligheid is een modeterm, maar in de praktijk schort het er dikwijls aan. Medewerkers die angstvallig achter hun beeldscherm wegkruipen zodra de leidinggevende de kamer binnenstapt omdat ze diens humeur niet kunnen peilen; het is een herkenbaar maar destructief scenario. ‘Die grilligheid, als je niet weet wat je kan verwachten, dan voelt dat heel onveilig’, stelt Kuipers. ‘Mensen gaan zich dan niet openstellen.’

Empathisch leiderschap vereist een gedragsstijl die voorspelbaar is. Dat betekent geenszins dat je als manager nooit meer boos mag worden of dat je geen harde beslissingen mag nemen. ‘Het hoeft niet eens te zijn dat je een watje bent, dus het kan best zijn dat je af en toe heel kwaad bent. Maar als het voorspelbaar is om wat voor dingen jij kwaad wordt, is dat al een stuk veiliger dan wanneer je altijd op je hoede moet zijn.’ Een stevige leider staat voor zijn principes, is consistent en biedt daarmee een baken van rust in een veranderlijke organisatie.

4. Cultiveer nabijheid en ga het moeilijke gesprek aan

Een wijdverbreid misverstand is dat empathie gelijkstaat aan altijd maar begripvol meebewegen en de lieve vrede bewaren. Juist het tegenovergestelde is waar. Vaak wordt er in organisaties met de mantel der liefde van alles bedekt. Dat gaat onderhuids etteren en uiteindelijk wordt de rekening gepresenteerd. ‘Soms is het empathischer om te zeggen van: ik snap jouw standpunt, maar we gaan het niet doen’, countert Kuipers de ‘huilie-huilie’-reputatie van het concept. ‘Of je zegt: je gaat het moeilijke gesprek met elkaar aan. Dat is vaak empathischer dan mensen een beetje laten spartelen.’

Om dit effectief te doen, is het essentieel om nabijheid te cultiveren, juist met collega’s met wie je niet direct een natuurlijke klik hebt. In een tijd waarin we ons steeds vaker omringen met gelijkgestemden, moeten managers actief de verschillen opzoeken. Loop eens een rondje met iemand die anders in de wedstrijd zit. Breng de relatie centraal te staan via de dialoog. Maar let op: dit mag nooit verworden tot een trucje uit een managementboek. ‘Als het niet authentiek is, dan vergeet het maar. Mensen hebben daar een zesde zintuig voor, die lopen echt met een bochtje om je heen.’

Voorkom de erosie

Uiteindelijk is empathisch leiderschap geen luxeproduct voor tijden van voorspoed, maar een bittere noodzaak om ‘empathie-erosie’ in organisaties tegen te gaan. Wanneer de druk om te presteren omslaat in een cultuur van onderlinge concurrentie en wantrouwen, brokkelen de prestaties vroeg of laat af. Door als manager te sturen op een gedeelde visie en een gezamenlijk hoger doel, help je mensen omhoog in plaats van ze naar beneden te duwen. Zoals Kuipers het treffend samenvat: ‘Gesprekken voeren met mensen en echt luisteren. Dus niet gaan vertellen, maar echt vragen stellen en even er helemaal zijn voor de ander. Een groter cadeau kan je bijna niet geven.’

Beluister de Podcast over empathisch leiderschap met Petra Kuipers

Over Petra Kuipers

Petra Kuipers werkt als organisatieadviseur, spreker en trainer. In haar werk biedt ze concrete handvatten aan leiders om door het veranderende landschap te navigeren. Het terugbrengen van menselijkheid, verbinding en inspiratie vormt daarin altijd de rode draad.

• Bestel haar boek Empathisch leiderschap is niet voor watjes op Boom.nl >>>

Door: Eduard van Brakel