Hoe ver mag de vrijheid om je mening te uiten gaan?

Tijd om op te staan!

‘Kankerhoer!, ‘TRUT!’, ‘Kankerhomo!’; we lezen het regelmatig in de commentaren op ‘social’ media. In Engelen werden woorden als ‘Stinkteef’ en ‘POA Hoer’ op de muren van huizen gekalkt. Langs (snel)wegen wapperen rijen omgekeerde vlaggen en worden politici met naam en toenaam dood gewenst. En recent werden in een protestactie stalen buizen op het spoor gelast. Sommige mensen nemen wel heel veel vrijheid om hun mening te uiten. Waar ik me zorgen over maak is dat het lijkt of we dit ‘normaal’ gaan vinden. Moeten we – ook als we de oorzaak van de woede best begrijpen – klakkeloos blijven toekijken hoe enkelingen onze politici fysiek bedreigen of onze veiligheid in gevaar brengen? Is het niet tijd samen een rode streep te trekken? Tot hier… en niet verder.

De boze boer en het boze bord

Afgelopen zomer sprak ik een boze boer over een boos bord. Onder het motto ‘practice what you preach’ nodigde ik de boer en zijn vrouw uit voor een kop koffie. Ik vroeg hem waarom hij zo boos was. Daarop ontstond een mooi gesprek. Nadat ik had laten weten dat ik zijn frustratie oprecht begreep, vertelde ik dat ik niet kan leven met de wijze waarop hij die uitte. Ik sprak de boer aan op het feit dat hij een aantal mensen – die er niets aan konden doen – op het bord publiekelijk aan de schandpaal nagelde en vertelde hem dat dit voor mij niet oké is. ‘Er is al zoveel oorlog en ellende’, zei ik tegen hem, ‘kunnen we dit niet anders oplossen?’ Zijn antwoord: ‘We hebben in Nederland vrijheid van meningsuiting’. En dat was meteen het einde van het gesprek.

Ik begrijp je frustratie volkomen, maar kan niet leven met de manier waarop je die uit.

Het voelde als ‘verloren moeite’. Ik weet nog dat ik zijn vrouw vroeg; ‘Denk jij dat hij iets met deze input gaat doen?’. ‘Mmmmmm…’ antwoordde ze. Daar werd ik niet veel wijzer van. ‘Ik denk dat dit gesprek weinig zin heeft gehad’ concludeerde ik teleurgesteld. Maar dat was misschien een emotionele en voorbarige conclusie.

Omdat ik al jaren onderzoek doe naar aanspreekgedrag (en daar twee boeken over schreef) weet ik dat je geen bedankje hoeft te verwachten. Sterker nog; iedereen die je aanspreekt op zijn of haar gedrag zal zich onmiddellijk instinctief met hand en tand verdedigen om gezichtsverlies te voorkomen. Tenzij je gesprekspartner getraind is om deze instinctieve neiging te onderdrukken. Maar dan nog zal je – als je goed kijkt – de stoom uit zijn oren zien komen.

• Wil je meer over defensief gedrag lezen bekijk dan dit artikel

Andere secundaire reactie

Het goede nieuws is dat uit mijn onderzoek ook blijkt dat de meeste mensen – nadat ze over jouw input nagedacht hebben – een andere secundaire reactie geven. Alleen die hoor je meestal niet. Ik heb de boer via WhatsApp nog gevraagd hoe hij terugkeek en hij antwoordde ‘Het was goed kennis te nemen van elkaars standpunt’.

Nu, twee maanden later, is het bord weg. Geen idee of mijn input daar aan heeft bijgedragen, maar het was voor mij persoonlijk belangrijk te begrenzen wat voor mij niet acceptabel is. Publiek mensen te schande maken die daar niks aan kunnen doen gaat voor mij een grens over. Het was niet eenvoudig, maar het voelt wel goed dat ik ben opgestaan om mijn eigen waarden hoog te houden. En ik ben met de boer eens ‘het was goed kennis te nemen van elkaars standpunt’.

Zoveel belangen, zo veel stijlen

We leven op een klein oppervlak met steeds meer mensen met steeds meer verschillende culturele achtergronden. En met verschillende belangen die steeds meer knellen. Wat goed is voor ‘het algemeen belang’ is niet altijd goed voor jou of voor mij. De meest agressieve geluiden komen van minderheden en met sommige van hun zorgen kan ik me best identificeren. Natuurlijk slaat de schrik je om het hart als je je bedrijf – dat al generaties in de familie is – ineens moet sluiten. Natuurlijk word je gek van de steeds wisselende wetgeving, die je dan weer helpt en dan weer hindert. En ik begrijp dat je je zorgen maakt als je geen huis kunt krijgen of als je dochter iedere dag alleen langs een nieuw AZC moet fietsen. Deze zorgen verdienen onze aandacht en een luisterend oor. Maar we mogen ook begrenzen hóe deze zorgen geuit worden.

In indirect contact zijn we eerlijker… en maken we meer kapot

Uit wetenschap onderzoek blijkt al lang en overtuigend dat we eerlijker (lees bouter) communiceren als we geen direct contact hebben, maar ook dat we dan meer schade aanrichten. We zijn positiever zijn als we face-to-face communiceren. We documenteren dan beter en houden het korter. Maar we zijn eerlijker (en ongecensureerder) als we kritische feedback geven via indirecte kanalen zoals e-mail of whats-app. Dit heeft te maken met empathic buffering: je zorgen maken over de mogelijk negatieve impact op de ander.

Dit zien we duidelijk op social media, helemaal als je je identiteit niet hoeft te onthullen. Het agressieve woordgebruik lijkt over te slaan naar het ‘echte’ leven en daar ook ‘normaal’ te worden. Natuurlijk helpt het allerminst dat de president van een van de wereldmachten journalisten ‘varkens’ noemt en mensen die het niet met hem eens zijn ‘loosers’ of ‘liars’. Hoe moeten wij onze kinderen leren deze woorden niet te gebruiken als hij dat ‘wel mag’. Maar ook daar is hoop. Journalisten lijken het niet langer te pikken. Zij steunden elkaar toen een deel van hen geboycot werd. Een hoopvol signaal van de kracht van de meerderheid. Dat kunnen wij ook.

Aanspreken helpt collectieve belangen te beschermen (maar verwacht geen bedankje)

Soms liggen het collectieve belang en jouw persoonlijke belang in elkaars verlengde en soms bijten ze elkaar. Elkaar aanspreken is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat we het collectief belang voor ogen houden en niet doorschieten in het realiseren van onze persoonlijke belangen. Soms nemen onze emoties het nou eenmaal over en hebben we de achteruitkijkspiegel van een ander nodig om in onze dode hoek te kunnen kijken. Onderzoekers toonden aan dat de blinde vlek (of dode hoek, zoals Stone & Heen dit noemen) echt bestaat en algemeen voorkomt. Doorgaans zijn mensen zich niet bewust hoe zij worden gepercipieerd door anderen. Bovendien zijn we ons niet bewust van het feit dat we ons hier niet bewust van zijn.

Misschien is er nu ook wel iemand die in jouw hoofd op popt. Iemand die zichzelf wellicht steeds meer verliest in bepaalt gedachtengoed of die woorden gebruikt – over anderen – die voor jou eigenlijk niet acceptabel zijn. Welk gesprek stel jij al een tijdje uit? Als je de zorgen over de mogelijke gevolgen even parkeert, wat zou je dan het liefst tegen de ander willen zeggen? Vanuit je hart?

Laten we niet lijdzaam toekijken

Laten we niet lijdzaam blijven toekijken hoe de manier waarom we met elkaar communiceren als we stress hebben langzaam afglijdt. Online en offline. Ik denk dat we wat kunnen dóen*. Verdiep je in het waarom van de actie van de ander. Geef ruimte om te ventileren. Én wees glashelder over de impact op jou en waar jouw grenzen liggen. Je zult geen dankjewel krijgen. Wel tegengas. Dat is normaal. Maar vertrouw erop dat die ander jouw input op langere termijn wel meeneemt. Soms zul je negatief verrast worden en soms positief.

Soms gebeurt er wel wat en soms niks. Maar het belangrijkste; je hebt jouw invloed gepakt en een klein beetje bijgestuurd in een beweging waar jij je mogelijk – net als ik – zorgen over maakt.

Doe je mee?

Meer informatie over mijn onderzoek naar aanspreekgedrag en boeken vind je op www.succesvolaanspreken.nl

Door: Gytha Heins

*Disclaimer: Maak altijd een risico afweging. Een defensieve reactie is normaal en geen reden om te zwijgen, maar als je vermoedt dat je daar wel eens klappen bij zou kunnen krijgen, doe het dan niet. Safety First!