Naast de traditionele tribes van groepen verwanten, kennen we tegenwoordig ook moderne tribes. Denk aan voetbalclubs, organisaties, modemerken, muziekbands, hobby’s et cetera. Auteurs en antropologen Jitske Kramer en Danielle Braun leggen uit dat dit tribes zijn die ontstaan rondom een thema, een gedachte, een activiteit. Vaak ook rond een leider die het verbindende idee in de wereld heeft gezet. Zoals Seth Godin het in zijn boek Tribes verwoordt: “Een tribe is een groep mensen die verbonden zijn met elkaar, een leider en een idee.”
Mensen zwermen samen rond een centraal idee
Mensen zwermen als het ware rond een centraal idee samen, vaak vertegenwoordigd door een voorwerp (mode), een activiteit (voetbal) of een goeroe (artiest, thought leader). Vooral dankzij internet kunnen deze zwermen, deze moderne tribes, zich snel over de wereld verspreiden, over de grenzen van de traditionele tribes heen. Dit betekent niet alleen dat elke moderne tribe een online- en offlinerealiteit heeft, maar ook dat individuen tegelijkertijd van meerdere tribes lid zijn: familie, organisatie, vakvereniging, religieuze groep, sportclub et cetera. Ze moeten daarmee in zichzelf, en in de verschillende groepen, soms tegenstrijdige, verhalen en waarheden met elkaar zien te verenigen.
Best verwarrend soms. Je wordt als mens voortdurend uitgenodigd om je aan verschillende tribes te verbinden. En binnen de tribes is het de uitdaging om met anderen een geheel te zijn en tegelijkertijd met de enorme diversiteit aan mensen en meningen om te gaan. Daarbij heb je ook nog te maken met steeds schuivende, poreuze en vloeibare grenzen tussen tribes. We zoeken wat af in onze matrixorganisaties, cocreatienetwerken, ketenorganisaties en zwermende groepen zzp’ers.
Traditionele tribes: gesloten systemen
Traditionele tribes zijn gesloten systemen: hiërarchisch, eenduidig, plaatsgebonden en je bent lid van maar één tribe. De grenzen zijn duidelijk en je wordt vaak in een tribe geboren en je kunt niet zomaar lid worden van een andere tribe. De tribe heeft duidelijke rituelen die de saamhorigheid voeden en de bestaande hiërarchie en het verhaal overdragen en bestendigen. Er is een duidelijke sociale orde met een indeling die vaak door verwantschapsbanden wordt gevoed. De onderlinge loyaliteit is groot en belangrijker dan geschreven wetten of regels. Er is een duidelijke chief, die samen met de middenchiefs de normatieve ordening bewaakt, zodat iedereen weet hoe het hoort. Het belang van de tribe staat altijd voorop en de totem is voor iedereen helder. Met rituelen wordt er orde gebracht in de seizoenen en worden bijzondere gebeurtenissen gemarkeerd en begeleid.
Waarom is het lastig om banden aan te gaan met andere tribes?
Veel aandacht gaat naar de voortgang van de tribe, naar het herhalen van het verleden, naar het regelen van de juiste onderlinge reciprociteit of wederkerigheid. Het tribale leven geeft rust en ordening. Tegelijkertijd wordt er vaak negatief gesproken over tribalisme als iets ouds, oneerlijks en gevaarlijks. Juist omdat tribes zorgen voor zo’n grote binding tussen de leden, is het lastig om goede en cocreërende banden aan te gaan met andere tribes. Is de ander je vriend of vijand? En het maakt het lastig wanneer je in meerdere tribes leeft: van wie ben je nu meer? Kun je met een dubbel paspoort wel loyaal zijn aan beide groepen?
De behoefte aan traditionele tribale energie zorgt voor stevige onboardingprogramma’s en initiatierites. Traditionele tribes kunnen ruige plekken zijn, zeker voor nieuwkomers. Denk bijvoorbeeld aan straatbendes en grote multinationals met een harde top-downstructuur en een stevige onderlinge concurrentie. Maar eenmaal binnen voelt de tribe voor de leden die goed in het verhaal, het culturele frame, zitten heel vertrouwd, veilig en ondersteunend.
Wat zijn moderne tribes?
Moderne tribes hebben andere kenmerken dan de traditionele tribes. Moderne tribes zijn meer divers, zijn te vinden op verschillende locaties en bestaan zowel online als offline. Net als de antropoloog Robin Fox in The Tribal Imagination
spreken wij over open systemen versus de traditionele gesloten systemen van tribes.
Moderne tribes, open systemen, zijn pluralistisch, divers en streven naar onderlinge gelijkheid en zo min mogelijk hiërarchie. Ze hebben poreuze en flexibele groeps- en organisatiegrenzen, met vaak meerdere samenwerkingsverbanden en een meepratende, betrokken buitenwereld van klanten, cliënten en burgers. Door de snelle en flexibele organisatievormen kunnen moderne tribes goed met complexe vraagstukken omgaan. Veel beter dan de centraal gestuurde, traditionele tribes. Moderne tribes zijn gericht op samenwerking, op cocreatie.
Ze gaan weer terug naar de flexibele vormen van onderling vertrouwen en relatienetwerken en zoeken manieren om de nodige systeemwereld anders te gebruiken. De macht ligt niet meer bij wie de kennis heeft, maar bij degene die de verschillende expertises en kennisgebieden goed met elkaar kan combineren.
Wat zijn de leefregels van een moderne tribe?
Deze tribes stellen de ordening voortdurend ter discussie en veranderen de spelregels als de mensen, doelstellingen en context daarom vragen. En omdat mensen niet zonder ordening kunnen, ontstaan in moderne tribes de volgende leefregels:
- Eerlijke transparante informatie-uitwisseling, zonder verborgen agenda’s of alternatieve feiten.
- Egovrij delen van ideeën en posities.
- Rationele afwegingen om tot goede beslissingen te komen.
- Kritische houding, altijd zoeken naar alternatieven in plaats van zoeken naar het eigen gelijk.
- Tolerantie en voortdurend op zoek naar andere ideeën, de afwijkende mening.
- Acceptatie van een onvoorspelbare realiteit van verandering gericht op groei en vernieuwing.
- Sterke autonomie en een morele verantwoordelijkheid van alle betrokkenen, zonder te leunen op een leider.
In de managementliteratuur vallen in dit verband de termen ‘zelfregie’, ‘zelforganisatie’, ‘zelfsturing’ en ‘zwermen’. Er wordt gezocht naar vormen van organiseren die de oude meer militaristischere en top-downbenadering kunnen vervangen. Werken zonder functieomschrijvingen maar vanuit het principe ‘when you see a job it is yours’, zoals Martijn Aslander in zijn boek Nooit af zo mooi zegt. De gedachte is dat een moderne tribe zich bottom-up organiseert door voortdurende, snelle interactie tussen mensen van de verschillende onderdelen van het grotere geheel. Het idee is dat mensen zich via een proces van natuurlijke zelforganisatie spontaan organiseren, zonder sturing van buitenaf, waardoor er als vanzelf orde en structuur ontstaan, zonder toedoen van centrale regie of sturend leiderschap.
Hoe gaan tribes om met leiderschap en besluitvorming?
Wij zien dat veel moderne tribes zoeken naar hoe ze leiderschap, besluitvorming en controle moeten invullen. Aan de ene kant is er het geloof dat een groep zichzelf als van nature zal gaan organiseren en zal gaan doen wat goed is. De functie van manager is niet meer nodig, omdat iedereen met IT en apps managementtaken kan uitvoeren als planning, werkverdeling en het bijhouden van de voortgang. In deze visie moet je vooral voorkomen dat je met regels en kaders de energie in de tribe blokkeert en dingen ‘dichtregelt’. In wezen is de grote zorg dat regels verstikkend gaan werken. Aan de andere kant staat de visie dat je alleen via duidelijke kaders, heldere regelruimte, taakomschrijvingen en bevoegdheden kunt voorkomen dat een groep stuurloos wordt, alle kanten gaat uitzwermen en vervalt in ondoorzichtige, schimmige loyaliteitsverbanden. In wezen is de grote zorg dat relaties verstikkend gaan werken. In moderne tribes is dit dilemma vaak nog niet uitgekristalliseerd en dienen zich nu allerlei nieuwe sturingsmechanismen en samenwerkingsvormen aan, met namen als agile, scrum, spotify-model, tribes (ING), zelforganisatie, gespreid leiderschap, zwermen …
De verschillen tussen traditionele en moderne tribes in een tabel
| Traditionele tribes (leefgemeenschappen) | Moderne tribes (organisaties, activiteiten, thema’s) |
| gesloten systemen | open systemen |
| Lid door geboorte of huwelijk | lid bij keuze |
| gesloten grenzen | poreuze, flexibele grenzen |
| één moedertaal | meerder talen |
| hang naar tradities | hang naar vernieuwing |
| voorouders, goden | ouderlingen, nieuwe helden |
| geografisch bepaald | non-lokaal |
| leiders: familie, religieus | leiders: goeroe, thought leaders |
| offline | online en offline |
| continuïteit | ad hoc |
| kennis is macht | delen en verbinden van kennis is macht |
| de groep organiseert het leven in alle facetten (geboorte, huwelijk, dood) | de groep organiseert zich rond een thema, activiteit, idee |
| gedeelde moedertaal, religie, verwantschap | divers in culturele achtergrond, taal, religie |
| lid van één tribe | lid van meer tribes |
Bron: Building tribes
Door: Jitske Kramer, Danielle Braun
- Jitske Kramer is antropoloog, internationaal spreker, bestsellerauteur en oprichter van Human Dimensions. Van haar boeken Tricky Tijden, De Corporate Tribe, Building Tribes, Deep Democracy, Jam Cultures en Werk heeft het gebouw verlaten zijn meer dan 150.000 exemplaren verkocht. Haar boeken zijn vertaald in het Engels, Duits en Russisch.
- Dr. Danielle Braun is corporate antropoloog. Reist de wereld rond op zoek naar wat we van tribes overal op de wereld kunnen leren in boardrooms en op werkvloeren. Schrijver van de boeken De Corporate Tribe, Building Tribes, Patronen en Da’s Gek. Stond 25 jaar met haar voeten in de bestuurlijke klei. Promoveerde op een onderzoek naar politiecultuur.
