Een boek, dertig auteurs, vijfentwintig hoofdstukken, een congres en een reeks blogs
Op 25 maart verscheen het boek Veranderen voor de toekomst – Werken aan een mooiere wereld. Diezelfde dag kwamen tijdens een congres meer dan vijfhonderd veranderaars samen om na te denken over de toekomst van veranderen en over de rol die wij daarin kunnen spelen. Sindsdien verschenen hier verschillende blogs waarin auteurs uit het boek de kern van hun hoofdstuk delen. Een mooi moment om terug te kijken — én vooruit te kijken.
Een boek over hoop, ongemak en mogelijkheden
Na anderhalf jaar intensief samenwerken verscheen Veranderen voor de toekomst – Werken aan een mooiere wereld. Het werd een optimistisch boek over hoe bestuurders, leidinggevenden en veranderaars kunnen bijdragen aan een betere toekomst. Maar het boek is ook prikkelend en kritisch. Want hoe werk je aan een toekomst die we nog niet kennen? Welke verantwoordelijkheid neem je zelf? En hoe ga je om met onzekerheid, strijd, verlies en ongemak — verschijnselen die onlosmakelijk bij veranderen horen?
Een samenhangend boek maken met dertig auteurs uit verschillende generaties bleek een avontuur op zichzelf. Nieuwe schrijvers werden begeleid, ervaren auteurs uitgedaagd om nieuwe invalshoeken te verkennen. Het proces begon met korte schetsen van ideeën, gevolgd door intensieve uitwisseling tussen auteurs en redactie. Daarna kwamen de hoofdstukken, feedbackrondes en gezamenlijke sessies waarin teksten werden besproken, aangescherpt en verdiept. Gaandeweg ontstond niet alleen een boek, maar ook een gemeenschap van schrijvers die samen nadachten over de toekomst van veranderkunde.
Samenhangende delen in het boek
Het boek kreeg uiteindelijk negen samenhangende delen:
- Veranderen: nu en in de toekomst
- Veranderen in een niet gekende wereld
- Veranderen als verbindingskunst
- Veranderen door samenspel
- Veranderen als levende praktijk
- Veranderen voorbij vanzelfsprekendheden
- Anders veranderen – anders kijken, denken, doen
- Veranderen als leerproces
- De toekomst van veranderen
Een congres als ontmoetingsplek voor de toekomst
De boeklancering vond plaats tijdens een congres in Fort Voordorp bij Utrecht. Meer dan vijfhonderd deelnemers kwamen samen om de toekomst van veranderen mee vorm te geven. Het werd een dag waarop verschillende generaties veranderaars elkaar ontmoetten, kennis deelden en onderzochten waar het vak vandaan komt — en waar het naartoe kan gaan.
Bij binnenkomst werden deelnemers ontvangen met een foto-expositie en korte geluidsfragmenten van de auteurs. Zij vertelden hoe zij het vakgebied verder willen ontwikkelen en welke vragen hen nog bezighouden. Dat leverde meteen mooie gesprekken op: wat raakt je, wat verrast je, wat schuurt?
Centraal tijdens de dag stond een maatschappelijk vraagstuk dat ons allemaal raakt: de toekomst van de Noordzee. Hans Nieuwenhuis, hoofd Zeebeleid bij het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, liet zien hoe uiteenlopende belangen — duurzame energie, visserij, natuurbeheer, defensie, recreatie en scheepvaart — steeds sterker op elkaar botsen.
Juist die complexiteit maakte de Noordzee tot een krachtig voorbeeld van de veranderkundige vraagstukken van deze tijd. Hoe werk je aan verandering in een werkelijkheid vol tegenstrijdige belangen, onzekerheden en lange termijn-vraagstukken?
Mogelijke antwoorden vanuit de veranderkunde
Tijdens workshops onderzochten deelnemers samen met veranderaars uit verschillende generaties mogelijke antwoorden. De gesprekken gingen niet alleen over de Noordzee, maar ook over bredere maatschappelijke uitdagingen en over de vraag welke bijdrage veranderkunde daarin kan leveren.
Het eerste exemplaar van het boek werd overhandigd aan de jonge veranderaar Séun Steenken, die zich samen met Malcolm Power en Samuel Hart inzet voor jongeren en leefbaarheid in Almere. Daarmee werd symbolisch het stokje doorgegeven aan een nieuwe generatie veranderaars. Een generatie die zich inzet voor een betere wereld en gewoon begint, zonder vooropgezette plannen, maar vanuit betrokkenheid en inspiratie.
Aan het einde van de dag stond één vraag centraal:
Wat hebben wij als veranderaars te doen om ook in de toekomst van betekenis te blijven?
Reflecties die het gesprek verder brengen
Sinds de verschijning van het boek verschenen verschillende blogs van auteurs uit het boek. Samen geven ze een rijk, veelzijdig en compact beeld van de toekomst van veranderkunde.
Veranderen in relatie tot samenleving en natuur
Shirine Moerkerken laat in Toekomstige generaties over veranderkunde zien hoe verandering soms juist vraagt om minder interventies in plaats van meer. Geïnspireerd door Nassim Nicholas Taleb pleit zij voor een veranderpraktijk waarin veranderaars zichzelf nadrukkelijk als onderdeel van het vraagstuk zien.
Robin Hill nodigt ons in Veranderen in een web van meer dan menselijke medespelers uit om ook de natuur als actieve medespeler in verandering te zien. Klimaatverandering en ecologische ontwrichting maken duidelijk dat veranderen niet langer uitsluitend een menselijke aangelegenheid is.
Samenwerken aan maatschappelijke vraagstukken
Hans Vermaak kiest in zijn bijdrage voor een lappendekenperspectief op maatschappelijke vraagstukken. Grote transities ontstaan niet vanuit één centraal plan, maar vanuit talloze lokale initiatieven die met elkaar verbonden raken.
Manon de Caluwé laat in Van onderhandeltafel naar gemeenschapsdenken zien dat maatschappelijke verandering alleen mogelijk wordt wanneer organisaties leren handelen vanuit gedeeld eigenaarschap en gemeenschappelijk belang.
Denken in samenhang
In de blog Veranderen voor de toekomst: doorgeven benadrukt Marijke Spanjersberg de kracht van systeemdenken. Ze laat zien hoe dromen, verlangens en praktische oplossingen met elkaar verbonden zijn. Daarbij citeert ze Nora Bateson: We have to nourish the possibilities we do not know will be needed.
Ook Tonnie van der Zouwen pleit in Samen verschil maken voor de toekomst voor een manier van veranderen die recht doet aan complexiteit. Niet sturen vanuit controle, maar werken met het hele systeem van betrokkenen. Juist in samenwerking kunnen kleine interventies onverwacht grote gevolgen hebben.
Organiseren als betekenisgeving
Arjan Verhoeven schrijft in Organiseren als veranderpraktijk: over macht, structuur en verbeelding dat veranderen geen aparte activiteit is naast organiseren. Veranderen ís organiseren. Mensen handelen vanuit beelden van de toekomst — expliciet of impliciet — en daarmee is veranderen altijd ook een ethische praktijk.
Steven van den Heuvel sluit daarbij aan in Levensverhalen als bron voor veranderkundig werken. Organisaties bestaan volgens hem uit mensen met verhalen, herinneringen en verwachtingen. Veranderen betekent daarom ook: bestaande verhalen een nieuwe wending geven.
Ongemak en verstoring toelaten
Kees Tillema onderzoekt in Waarom heilige huisjes organisaties verlammen hoe diepgewortelde aannames verandering kunnen blokkeren. Volgens hem ligt de toekomst van veranderen niet in nóg verfijndere methoden, maar in het vermogen om verstoring productief te maken.
Die gedachte sluit mooi aan bij Marloes van der Werf in Vrijmoedig spreken is niet ‘lekker direct zijn’. Zij laat zien hoe vrijmoedig spreken ruimte kan maken voor vernieuwing — niet door harder te praten, maar door precies op het juiste moment woorden te geven aan wat nog niet gezegd wordt.
Veranderen, taal en spel
In Wat ‘veranderen’ doet stelt Jorrit Stevens fundamentele vragen over ons verlangen naar maakbaarheid en beheersing. Kunnen we soms ook niets doen? Kunnen we aarzelen, luisteren en ruimte laten voor wat schuurt?
Marijne Vos en Ben Kuiken pleiten in Verandering vraagt om meer speelruimte juist voor speelsheid als bron van vernieuwing. Spel creëert een vrije ruimte waarin nieuwe mogelijkheden kunnen ontstaan. Hun boodschap is helder: de toekomst van veranderkunde vraagt om meer experiment, verbeelding en gezamenlijk ontdekken.
Werken aan een mooiere wereld
Marjo Dubbeldam verkent in Werken aan een mooiere wereld vijf paden voor de toekomst van veranderkunde, waaronder interdisciplinair samenwerken en verbinding met de kunsten. Veranderen gaat volgens haar uiteindelijk over aandacht, vakmanschap en relationele wijsheid.
Een vervolg dat al begonnen is
Werken aan een mooiere wereld is nooit af. Het gesprek gaat door — in blogs, podcasts, recensies, ontmoetingen en nieuwe initiatieven. Er zijn alweer ideeën voor een volgend boek Wat vooral blijft, is de energie waarmee dit boek tot stand kwam: het verlangen om samen verder te denken over de toekomst van veranderen.
Een nieuw congres
Er is al een nieuw congres aangekondigd als ontmoetings- en ontwikkelplek voor veranderaars en organisatieontwikkelaars om inspiraties te delen en het vak verder te brengen. Van 25 tot 27 augustus 2027 organiseert de International Organization Development Association (IODA) in Nederland haar jaarlijkse conferentie rond het thema Organizations in a polarized world. Juist in een wereld vol spanning kan de ontwikkeling van organisaties een positieve impact hebben op onze samenleving.
Wat gaan we doen?
Hopelijk ervaar je als lezer hetzelfde plezier, dezelfde nieuwsgierigheid en dezelfde uitnodiging om zelf een bijdrage te leveren aan een mooiere wereld. Want uiteindelijk is dat misschien wel de belangrijkste vraag die deze korte reflecties en het boek ‘Veranderen voor de toekomst’ oproept: Wat gaan wij doen?
Door: Jaap Boonstra
Jaap Boonstra is hoogleraar ‘Organisatiedynamiek en Leiderschap’ aan Esade Business School in Barcelona (Spanje), hoogleraar Organisatieverandering aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit, en kerndocent bij de Netherlands School voor Openbaar Bestuur (NSOB). Jaap is tevens hoogleraar ‘Internationaal leiderschap’ en voorzitter van de interfacultaire groep Internationaal Leidershap bij CEMS, The Global Alliance in Management Education.
