Organisatieverandering wordt in het bedrijfsleven nog al te vaak benaderd alsof de wereld plat is: we blijven veilig aan de kust en durven de oceaan van de onderstroom niet op. Toch ontstaat echte vooruitgang pas zodra er beweging is. Wat leert de praktijk over het wisselspel tussen de bovenstroom en de onderstroom, en hoe krijg je stilgevallen teams weer in de benen? Een verkenning naar aanleiding van het boek Met sprongen voorwaarts van managementconsultant Mark Reijnders, en zijn gesprek in de Boom Management Podcast.
Mijn idee is altijd: laten we eerst maar eens een sprong voorwaarts maken en kijken waar we dan op uitkomen. Want dan ga je leren.
Mark Reijnders
Dit interview in het kort
- Organisatieverandering vereist beweging, maar veel leiders blijven theoretisch hangen.
- De bovenstroom omvat formele elementen, terwijl de onderstroom onbewuste dynamieken en patronen bevat.
- Leiders moeten de onderstroom erkennen, omdat deze ondersteunend kan zijn en kan helpen bij veranderingen.
- Praktische tips voor managers zijn onder meer: begin waar de energie zit en erken de schaduwzijde van verandering.
In welke valkuil belanden leiders bij verandering?
Veranderen is geen band plakken. Het is een complex proces van uitproberen, ervaren en bijsturen. Toch belanden veel leiders en veranderaars in een valkuil: ze blijven eindeloos theoretisch bespiegelen over de vraag waar het precies gaat knellen. Volgens Mark Reijnders, eigenaar van adviesbureau EnSiem en auteur van het boek Met sprongen voorwaarts, werkt die afwachtende houding verlammend.
‘Mijn idee is altijd: laten we eerst maar eens een sprong voorwaarts maken en kijken waar we dan op uitkomen. Want dan ga je leren, ga je ervaren en ga je ook zien waar het knelt. Uiteindelijk gaat het pas knellen doordat je het ziet en doordat je het ervaart.’
Waarom is beweging de sleutel tot succesvolle verandering?
Omdat alles wat in beweging is zich vele malen makkelijker laat sturen. Net zoals een kind dat leert fietsen omvalt wanneer het stilstaat of alleen maar probeert te sturen zonder te trappen, geldt dat ook voor organisaties. Stagnatie zorgt ervoor dat interventies niet landen. Door kleine stappen te zetten en simpelweg te beginnen, ontstaat er dynamiek die leiderschap de kans geeft om richting te geven.
Wat is het verschil tussen de bovenstroom en de onderstroom?
De bovenstroom omvat de grijpbare, formele elementen van een organisatie, terwijl de onderstroom de onbewuste dynamieken en patronen bevat. In de bovenstroom gaat het om concrete zaken zoals ambitie, organisatiestructuur en de logische volgorde van afspraken. De onderstroom gaat dieper en raakt aan historie, niet-uitgesproken angsten en ongeschreven regels.
We veranderen af en toe alsof de wereld plat is. We blijven op het strand, gaan misschien de zee op, maar we zorgen vooral dat we niet over de rand kukelen.
Mark Reijnders
Veel leiders schrikken terug voor de onderstroom omdat ze vrezen daar alleen ‘draken’ en negativiteit aan te treffen. Reijnders benadrukt echter dat de onderstroom juist ondersteunend kan werken:
‘We veranderen af en toe alsof de wereld plat is. We blijven op het strand, gaan misschien de zee op, maar we zorgen vooral dat we niet over de rand kukelen. Als je het over de onderstroom gaat hebben, gaan we het meteen hebben over negativiteit en ellende, terwijl de onderstroom ook gewoon heel ondersteunend kan zijn. Op het moment dat je de dynamiek met elkaar bewust hebt gemaakt, kun je erover praten en erop interveniëren.’
Hoe beïnvloeden niet-uitgesproken patronen het veranderproces?
Patronen en oude loyaliteiten houden organisaties vaak gevangen in een stramme houding. Teams en organisaties kunnen verdwijnen in wat Reijnders de ‘schaduwdriehoek’ noemt — een Bermuda-driehoek van hardnekkige patronen, impactvolle historische gebeurtenissen en misplaatste loyaliteiten. Wanneer bijvoorbeeld een bestuurder vertrekt zonder dat het afscheid goed is afgerond, blijven medewerkers onbewust loyaal aan de oude koers.
‘Het kost ongelooflijk veel energie om je organisatie in die oude patronen vast te houden. En op het moment dat je dat besproken hebt, komt er energie vrij die je naar het potentieel kunt brengen. Me richten op potentieel is een heel andere beweging dan me richten op wat er allemaal verbeterd moet worden.’
4 praktische tips voor managers om voorwaarts te springen
- Begin waar de energie zit, niet bij het moeilijkste vraagstuk: Veel managers duiken direct in de zwaarste weerstand. Richt je in plaats daarvan eerst op de gebieden waar de onderstroom al positief en voedend is, zodat er snel beweging ontstaat.
- Keer de ordening van kernwaarden om: Als een organisatie vastzit in overleg (‘samen’), zet dan actie of verantwoordelijkheid bovenaan. Door de volgorde van waarden te veranderen, verandert direct het gedrag op de werkvloer.
- Erken de prijs en de negatieve impact van verandering: Elke ambitie kent een schaduwzijde. Als een afdeling minder belangrijk wordt door een nieuwe strategie, spreek dat dan expliciet uit om muiterij en weerstand te voorkomen.
- Schuif met persoonlijke én organisatiepatronen: Organisaties nemen vaak mensen aan die passen in hun bestaande (soms ongezonde) patronen. Als je de cultuur wilt transformeren, moet je ook het individuele patroonbesef aanspreken en mensen aantrekken die andere dynamieken meebrengen.
Beluister de podcast met Mark Reijnders
Over Mark Reijnders
Mark Reijnders is organisatieadviseur, managementconsultant en oprichter van adviesbureau EnSiem. Met zijn jarenlange ervaring in het begeleiden van complexe organisatietransformaties combineert hij systemische inzichten met een nuchtere, actiegerichte aanpak. Hij is de auteur van het boek Met sprongen voorwaarts (uitgegeven bij Koninklijke Boom Uitgevers), waarin hij praktische instrumenten reikt zoals het Organisatiekompas, de Schaduwdriehoek en de Ontwikkeldriehoek.
Over Eduard van Brakel
Eduard van Brakel is eindredacteur bij Boom Management (Koninklijke Boom Uitgevers), auteur, journalist en podcasthost. Hij interviewt regelmatig toonaangevende experts, wetenschappers en auteurs op het gebied van leiderschap, organisatieverandering en management. Daarnaast is hij expert op het gebied van zoekmachine- en Generative Engine Optimization (SEO/GEO).Hij schreef daarover het boek Van fillercontent naar killercontent. Ook schrijft hij over de impact van content, kunstmatige intelligentie en veranderdynamiek in de digitale wereld.
Bron: Boom Management Podcast
Door: Eduard van Brakel
