Boom Management
Beste Leike,
Zag je allerlaatste Zomergasten met Jim van Os? Het eindigde ongemakkelijk over een brief die hij stuurde aan het Openbaar Ministerie met een verzoek om uit te zoeken of in een specifieke euthanasiezaak van een jong meisje de artsen en ouders niet over de schreef waren gegaan. Hij zei dat hij daar zijn excuses over had aangeboden. Niet over wat hij deed, maar over wat de gevolgen waren voor de betrokkenen. Een inspirerend en open gesprek werd opeens politiekerig gedraai. Zo jammer.
Het gesprek begon mooi met een fundamentele kritiek op de psychiatrische bijbel, de DSM-5. Over hoe allerlei psychische aandoeningen eerst in hokjes worden gestopt om daarna binnen die hokjes te diagnosticeren en vervolgens op basis daarvan te behandelen. “Zo behandelen we een diagnose in plaats van een mens”, zei hij. Hij bracht zijn kritiek genuanceerd en krachtig naar voren: we moeten naar de mens en zijn eigen ervaringen en verlangens kijken en vandaaruit kijken naar wat er nodig is, in plaats van mensen in de mallen van de DSM op te sluiten. De concrete situatie gaat anders schuil achter de theoretische veronderstellingen van de DSM-classificatie.
Constellaties
Het deed me sterk denken aan het laatste boek van Hartmut Rosa: ‘De wereld als constellatie’. Daarin betoogt deze Duitse socioloog dat we de wereld hebben ingericht als series constellaties: van oorsprong flexibele patronen waarin situaties onderling verbonden zijn en die ruimte laten voor menselijke interpretatie. Centraal in dit boek staat zijn opvatting dat het vrije, creatieve handelen in die constellaties steeds meer plaatsmaakt voor het uitvoeren van star en instrumenteel geworden ‘opdrachten’ uit de constellaties. De mens wordt steeds meer een uitvoerend wezen, het vrije handelen verdwijnt naar de achtergrond.
Dat is volgens mij ook wat Jim van Os betoogt: niet meer vrij en vrijmoedig kunnen kijken naar de persoon. De constellatie is te star geworden. In een interview in NRC van 28 augustus jongstleden zegt Van Os over de bestaande inrichting van de psychiatrie: ”De belangrijkste gevaren: het draait daar niet om jouw ervaring, of om het ontwikkelen van eigen kennis en perspectief op je lijden. We zeggen: wat jij ervaart, zijn symptomen. Als je zegt: ik hoor stemmen, dan zegt je behandelaar dat dat hallucinaties zijn, omdat je schizofrenie hebt. Zo past het weer binnen het medische model. Mensen vinden dat heerlijk: de expert weet wat er aan de hand is. Maar het is gevaarlijk, want je gaat jezelf schikken naar de taal en kennis van je behandelaar. Terwijl je je eigen gevoel en ervaring nodig hebt om beter te worden.”
Framework waaruit niet valt te ontsnappen
De constellatie is een soort framework geworden waaruit je niet kunt ontsnappen zonder nare consequenties. Dat geldt voor de cliënt, maar ook voor de behandelaar. Dus ook de die zit gevangen in het systeem; de psychiater wordt steeds meer uitvoerder van protocollen dan een situatief handelende professional: “Vergis je niet wat een opleiding van vier jaar kan doen. Je leert allerlei theorieën over hoe mensen in elkaar zitten, en vervolgens zie jij mensen zo. Dan kun je vergeten om echt open te luisteren naar hun ervaring.” En „Je mag gemotiveerd afwijken van de protocollen, maar je neemt zeker een risico. Dus als je net vers van de opleiding komt, is dat heel moeilijk.”
Rosa zegt niet dat we zonder die constellaties kunnen; ze zijn logisch en efficiënt bij routineuze kwesties, ze helpen om in gelijke gevallen te komen tot een gelijke behandeling. Ze werken tegen willekeur en amateurisme. We hebben er onze efficiënte bureaucratieën mee gebouwd. Maar ze moeten ook ruimte houden voor lokale en contextspecifieke keuzes. Goed professioneel handelen gaat over het gelijk behandelen van gelijke gevallen en het ongelijk behandelen van ongelijke gevallen. Het gaat hier mis bij de tweede categorie: al die gevallen waarin gelijke behandeling leidt tot ongewenste uitkomsten omdat het probleem niet past bij de de standaardoplossing.
Echte ruimte maken
En daarmee kunnen we een les trekken die breder is dan de wereld van de psychiatrie. In een wereld die alsmaar complexer wordt, waarin de tijd steeds sneller verstrijkt, ontstaan steeds meer unieke situaties waarop al die te efficiënte constellaties niet zijn ingericht. Wat ons te doen staat is echte ruimte maken om professionals te laten afwijken van de keurslijven als die leiden tot slechte kwaliteit. Want wat voor de psychiater geldt, geldt ook voor de bijstandsverstrekker, de docent of welke professional in het publieke domein dan ook.
Er is veel werk aan de winkel voor ons en onze collega’s. Constellaties bouwen mooi, maar maak alsjeblieft actief ruimte voor het resonante handelen van professionals. Voor hun werkplezier, maar vooral ook voor de kwaliteit van hun werk.
Groet, Jaap
Veranderkundigen Leike van Oss en Jaap van ’t Hek schreven samen veel boeken over verandermanagement en veranderkunde, zoals Onmacht,en Onderweg . Daarnaast schrijven ze elkaar brieven. Hun nieuwste boek heet Wederopbouw.
