In een wereld die sneller lijkt te draaien dan ons aanpassingsvermogen toestaat, is verandering de enige constante geworden. Maar hoe navigeer je door de complexe golven van organisatieontwikkeling zonder schipbreuk te lijden? Hoogleraar Jaap Boonstra, een coryfee in het vakgebied, blikt in de Boom Management podcast met Eduard van Brakel terug op vijftig jaar veranderkunde. In zijn nieuwste standaardwerk ‘Veranderkunde als professie‘ fileert hij de verschuiving van het puur technische ingenieursdenken naar een diepgaand menselijk en maatschappelijk proces. Volgens Boonstra is veranderen geen kille managementdiscipline, maar een ambacht dat vraagt om bezieling, nieuwsgierigheid en het vermogen om in de modder te staan terwijl je naar de sterren kijkt.
Verandering wordt vaak gepresenteerd als een project met een begin en een eind, een routekaart van A naar B. Maar wie de praktijk kent, weet dat de werkelijkheid weerbarstiger is. Jaap Boonstra ziet veranderkunde niet als een trucje, maar als een professie die stoelt op decennia aan opgestapelde inzichten. ‘Ik zie een aantal golven in de veranderkunde. Na de Tweede Wereldoorlog moesten we het land opbouwen en was er vooral behoefte aan technisch ingenieursdenken: huizen bouwen, infrastructuur neerzetten. Maar langzaam kwam het inzicht dat het niet alleen gaat over techniek en organisatie, maar dat ook mensen een rol spelen in die hele ontwikkeling’.
Beweging en betekenis als kern van verandering
Wat is nu de kern van verandering? Voor Boonstra ligt de essentie niet in het herontwerpen van een organogram, maar in de verschuiving van betekenisgeving en gedrag. Het gaat over het loslaten van het oude en het gezamenlijk vormgeven van iets nieuws, vaak in een context van onzekerheid.
Veranderen is volgens de hoogleraar fundamenteel een sociaal proces. ‘Veranderkunde gaat eigenlijk over het vermogen van mensen om zichzelf en hun omgeving te vernieuwen. Dat is nooit een lineair pad. Je moet eerst het oude durven ‘unfreezen’, zoals Lewin dat noemde, om ruimte te maken voor beweging’. De essentie is dat verandering pas echt beklijft als mensen de noodzaak niet alleen begrijpen met hun hoofd, maar ook voelen in hun hart. Het gaat over het verbinden van individuele ambities aan een collectief doel.
Waarom veranderkunde het leukste vak ter wereld is
Ondanks de weerstand en de complexiteit die vaak met verandering gepaard gaan, spreekt Boonstra met een aanstekelijk enthousiasme over zijn vak. Hij ziet vier hoofdenredenen waarom veranderkunde zo’n unieke en plezierige professie is.
1. De fascinatie voor menselijke veerkracht
Veranderkunde brengt je direct bij de kern van wat het betekent om mens te zijn. Het observeren en faciliteren van hoe mensen boven zichzelf uitstijgen om een crisis te bezweren of een nieuwe koers te varen, is een voortdurende bron van inspiratie. ‘Het mooie aan dit vak is dat je altijd werkt met de vitaliteit van mensen. Je ziet hoe groepen, ondanks hun angsten voor het onbekende, uiteindelijk de moed vinden om te experimenteren en te leren. Dat proces van menselijke groei van dichtbij meemaken en mogen ondersteunen, is een voorrecht’.
2. De puzzel van de complexiteit
Voor de veranderkundige is geen dag hetzelfde. Elk vraagstuk is een unieke puzzel waarbij sociologie, psychologie en bedrijfskunde samenkomen. ‘Je bent eigenlijk een soort detective. Je moet kijken wat er onder de oppervlakte speelt. Waarom stagneert de beweging hier? Welke onuitgesproken belangen spelen een rol? Die intellectuele uitdaging om de dynamiek van een systeem te doorgronden en vervolgens de juiste interventie te kiezen, houdt de geest scherp. Het is een professie waar je nooit op uitgekeken raakt omdat de context altijd verandert’.
3. De kans om maatschappelijke impact te maken
Verandering stopt niet bij de muren van een kantoor. Of het nu gaat om de zorg, het onderwijs of de klimaattransitie; veranderkundige inzichten zijn cruciaal om grote maatschappelijke verschuivingen te realiseren. ‘Wat ik wel echt hoop, en dat is misschien mijn levensfase op dit moment, is kennis en ervaring delen om daarmee mensen die veranderkundige willen zijn of dat willen worden echt een hart onder de riem te geven. We leven in een andere tijd met enorme opgaven. Als je kunt bijdragen aan organisaties die bijdragen aan een betere wereld, dan geeft dat je werk een diepe zin’.
4. De professie als persoonlijke ontdekkingsreis
Je kunt een ander niet veranderen als je niet bereid bent zelf te veranderen. Boonstra benadrukt dat het vak een spiegel is voor de eigen persoonlijkheid. ‘Veranderkunde vraagt om een enorme zelfreflectie. Je bent zelf je belangrijkste instrument. Je moet je eigen aannames voortdurend tegen het licht houden. Dat maakt het vak tot een voortdurende persoonlijke ontwikkeling. Je leert niet alleen hoe systemen werken, maar je leert vooral ook hoe jij zelf reageert op spanning, weerstand en succes. Die innerlijke reis is minstens zo boeiend als de externe verandering’.
Van plannen naar samenspelen
Een van de belangrijkste verschuivingen in de afgelopen vijftig jaar is volgens Boonstra de beweging weg van het geplande veranderen. Waar de veranderkundige vroeger dacht dat een verandering van bovenaf opgelegd kon worden met een strak tijdpad, weten we nu dat interactie de sleutel is.
Boonstra: ‘In de jaren tachtig en negentig zagen we een verschuiving naar het meer participatieve veranderen. Mensen moesten betrokken worden. Maar tegenwoordig gaan we nog een stap verder: we praten over veranderen als een continu leerproces, als een vorm van samenspel in netwerken’. De veranderkundige is niet langer de alwetende expert die de oplossing aandraagt, maar de procesbegeleider die de condities schept waarin anderen kunnen schitteren en vernieuwen.
Een hart onder de riem
In de podcast is Boonstra glashelder over de toekomst van het vak. Hoewel we in een tijd leven van technologische disruptie en snelle hypes, blijft de kern van veranderkunde onveranderd menselijk. Hij wil zijn kennis vooral doorgeven aan de nieuwe generatie die nu voor de grote transitievraagstukken staat.
‘Het is mijn missie geworden om de professie van veranderkunde verder te helpen. We hebben mensen nodig die de moed hebben om de complexiteit te omarmen en die niet weglopen voor het ongemak dat bij verandering hoort’. Het boek ‘Veranderkunde als professie’ dient daarbij als een kompas. Het biedt geen kant-en-klare antwoorden, maar wel de theoretische bedding en de praktische wijsheid om het ambacht van veranderen met trots en kunde uit te voeren.
Veranderen is niet makkelijk, en dat is precies wat het zo de moeite waard maakt. Zoals Boonstra concludeert: het gaat erom dat we de professie serieus nemen, maar onszelf soms iets minder, zodat er ruimte blijft voor humor, spel en de onverwachte wendingen die een organisatie weer echt tot leven wekken.
Beluister de podcast: Veranderkunde als professie met Jaap Boonstra
- Bestel het boek Veranderkunde als professie op Boom.nl >>>
- Jaap Boonstra is spreker op het Jaarcongres Verandermanagement. Klik hier voor meer informatie >>>
- Daarnaast geeft Boonstra ook college tijdens de Collegereeks Verandermanagement. Schrijf je hier in >>>
Bron: Boom Management Podcast
Door: Redactie Boom Management
