In tijden van continue verandering, organisatorische druk en hectiek zoeken veel managers naar houvast. Waar sommigen teruggrijpen op de nieuwste managementtrends of vluchten in controle, geeft een eeuwenoude filosoof uit de klassieke oudheid rust en richting. Psycholoog, mentor en auteur Fief Macrander schreef het boek Stoïcijns leiderschap en pleit voor een terugkeer naar de basis. Stoïcijns leiderschap draagt bij aan betekenisvolle invloed, innerlijke rust en heldere sturing binnen teams.
Veel leidinggevenden associëren het begrip stoïcijns in eerste instantie met gevoelloosheid of afstandelijkheid. Een hardnekkig misverstand, zo stelt Macrander in de Boom Management Podcast. ‘Ik had zelf vroeger ook de associatie met emotieloos en onverschillig. Gelukkig bleek dat niet zo te zijn. Het is een hele praktische levensfilosofie.’ Die filosofie draait om het maken van een scherp onderscheid tussen zaken waar je wel invloed op hebt en zaken die buiten jouw eigen macht liggen. ‘Het belangrijkste punt is dat we ons proberen te focussen op waar dat we controle op hebben in het leven: onze eigen gedachten en onze eigen acties.’
Stoïcijns leidinggeven in de praktijk
Het toepassen van de filosofie op moderne organisaties klinkt misschien wel wat abstract, maar volgens Macrander is stoïcijns leidinggeven juist erg praktisch. Stoïcijns leiderschap stoelt namelijk op vier klassieke kardinale deugden: wijsheid, rechtvaardigheid, zelfbeheersing en moed. Deze stoïcijnse principes vormen samen de pijlers onder een effectieve en evenwichtige leiderschapsstijl.
Macrander ‘Ik denk dat we allemaal leiders zijn, voor onszelf en als voorbeeld voor anderen. Leiders hebben vaak een formele rol en het is essentieel dat zij het goede voorbeeld geven. Als je dat doet als leider, sla je meteen allerlei vliegen in één klap, omdat er veel mensen naar je kijken.’
De stoïcijnse principes op een rij
1. Wijsheid: vragen stellen en luisteren
Wijsheid in leiderschap gaat veel verder dan theoretische kennis of vakinhoudelijke expertise. Volgens Macrander betekent wijsheid vooral dat een leider zich niet laat meeslepen door vluchtige emoties of de illusie alles al te weten. ‘Er wordt veel geschreven door de stoïcijnen waarvan je kunt zeggen dat het logisch lijkt, maar probeer er maar naar te leven. In de realiteit zie je veel mensen die zich laten leiden door emoties, niet nieuwsgierig zijn, denken dat ze de wijsheid in pacht hebben en geen vragen stellen.’
Een wijze leider durft toe te geven dat antwoorden soms ontbreken en zoekt naar de juiste richting door scherpe vragen te stellen en de omgeving te beschouwen.
2. Rechtvaardigheid: oog voor het geheel
Rechtvaardigheid binnen het stoïcisme betekent dat iemand zich bewust is van de verbinding met de wereld om zich heen. Macrander benadrukt dat besluitvorming altijd rekening moet houden met het grotere geheel. ‘Rechtvaardigheid heeft te maken met het bewustzijn dat je onderdeel bent van iets groters. In je handelen probeer je daarom zoveel als mogelijk rekening te houden met de ander.’
Iedereen exact hetzelfde behandelen is volgens haar niet altijd haalbaar of realistisch. Wel vraagt rechtvaardigheid om transparantie en uitleg. ‘Als beslissingen genomen worden en niet worden uitgelegd, gaat het mis. Het is belangrijk dat je als leidinggevende laat zien dat je erover hebt nagedacht en dat het geen willekeurig besluit is.’
3. Zelfbeheersing: rust in de storm
Onder druk neigen leidinggevenden er soms toe hun emoties de vrije loop te laten. Fief Macrander ziet dit regelmatig bij gepassioneerde ondernemers en managers. ‘Als je onvrede uit op een emotionele manier, heeft dat direct effect op de ander. Ik denk dat de leider een hele belangrijke rol heeft om te oefenen in zo beheerst mogelijk te zijn in die emoties.’
Mogen emoties er dan niet zijn? Nee, want volgens Macrander betekent zelfbeheersing niet dat er nooit emoties zijn, maar dat je er niet direct en impulsief op reageert. ‘De stoïcijnen stellen dat zelfs milde emoties als irritatie of jaloezie, wanneer je er direct aan toegeeft, kunnen leiden tot onverstandige handelingen. Dat moment van reflectie is nodig om uit je emotie te stappen en met je verstand te bedenken wat het beste is om te doen.’
4. Moed: ook nee zeggen en fouten toegeven
Moed wordt vaak geassocieerd met heldendaden of roekeloosheid, maar binnen de stoïcijnse principes heeft het een heel andere betekenis. ‘Moed is soms ook dat je de moed hebt om nee te zeggen, om ergens mee te stoppen of iets niet te zeggen wat je misschien wel geneigd bent om te zeggen. Moed is ook toegeven dat je fout bent geweest.’, zo legt Macrander uit.
Een moedige leider durft tegen de stroom in te zwemmen als een besluit noodzakelijk is, maar hoedt zich voor onbezonnen acties. Moed staat immers nooit op zichzelf, maar werkt altijd samen met wijsheid en rechtvaardigheid.
5 tips voor managers om meer stoïcijns te zijn
Voor managers die meteen aan de slag willen met stoïcijns leiderschap heeft Fief Macrander concrete handvatten. Het vergt volgens haar dagelijkse bewuste oefening, maar de opbrengst in rust, richting en duidelijkheid is volgens haar groot.
Tip 1: Maak een scherp onderscheid in controle
Onderzoek bij elk probleem of conflict waar je daadwerkelijk invloed op hebt. Dingen zoals het gedrag van anderen, economische omstandigheden of onverwachte tegenslagen liggen buiten je directe controle. Je eigen reactie, gedachten en handelingen heb je wel in de hand. Richt daar al je energie op.
Tip 2: Bouw een reflectiemoment in voor je reageert
Laat je niet leiden door de eerste opwelling van irritatie, tijdsdruk of stress. Neem voor het nemen van een besluit of het beantwoorden van een lastige e-mail even bewust een moment van rust. Vraag jezelf af wat op dit specifieke moment de wijze en verstandige reactie is, in plaats van te reageren vanuit emotie.
Tip 3: Geef het goede voorbeeld in kalmte
Gedrag van leidinggevenden werkt aanstekelijk. Wanneer een manager in crisissituaties rustig en beheerst blijft, overtreft dat de angst binnen een team. Rust creëert een veilige werkomgeving waarin medewerkers proactief en creatief durven te blijven.
Tip 4: Leg achterliggende keuzes transparant uit
Rechtvaardigheid vraagt om duidelijke communicatie. Als een besluit voor medewerkers onlogisch of vervelend uitpakt, neem dan de tijd om de context toe te lichten. Laat zien dat er zorgvuldig over is nagedacht en dat het geen willekeurige keuze betreft.
Tip 5: Begin klein en wees consistent
Stoïcijns leidinggeven vereist geen ingrijpende organisatiewijzigingen vanaf dag één. Het zit juist in kleine, dagelijkse gewoonten. Pak rommel op straat op, toon oprechte interesse in een medewerker of neem verantwoordelijkheid voor een gemaakte fout. Kleine consistente acties bouwen op de lange termijn betekenisvolle invloed op.
Een duurzaam fundament voor de toekomst
Stoïcijns leiderschap is geen vluchtige methode die na een paar weken weer in de kast verdwijnt. Het is een levensfilosofie die leidinggevenden helpt om stevig te staan in een complexe wereld.
Maar wat maakt nou dat Fief Macrander zo getroffen werd door stoïcijns leiderschap? Ze legt het uit: ‘Ik heb heel veel leiderschapsstijlen en methodes gezien in mijn carrière en dacht op een gegeven moment: kan het niet simpeler? Kunnen we niet terug naar een fundament? Voor mij is het stoïcisme dat fundament geworden.’ Kortom, door het toepassen van stoïcijnse principes bouwen leiders aan een werkomgeving die gebaseerd is op vertrouwen, verbondenheid, rust en duidelijke richting.
Beluister de podcast:
Bron: Boom Management Podcast
Door: Eduard van Brakel
