Hoe neem je als bestuurder het juiste besluit als er geen perfecte oplossing bestaat? In zijn nieuwe boek Dilemmaleiderschap laat Frank Peters zien hoe leiders kunnen omgaan met botsende waarden, tegengestelde belangen en toenemende maatschappelijke druk. Niet door dilemma’s weg te organiseren of terug te brengen tot een rationele keuze, maar door de spanning onder ogen te zien, bewust te kiezen en verantwoordelijkheid te nemen voor de gevolgen.
De realiteit waarin bestuurders en leiders opereren is zelden zwart-wit. Organisaties moeten presteren én maatschappelijk verantwoord handelen. Ze willen innoveren én zorgvuldig omgaan met mensen en belangen. Ze moeten transparant zijn, terwijl sommige informatie vertrouwelijk moet blijven. En besluiten die juridisch volledig correct zijn, kunnen maatschappelijk toch op forse weerstand stuiten.
Juist in die grijstinten wordt leiderschap zichtbaar, stelt Frank Peters in zijn nieuwe boek Dilemmaleiderschap.
‘Niet het perfecte antwoord overtuigt, maar de zichtbare worsteling met een eerlijke afweging.’
Frank Peters
Een dilemma is geen probleem dat je kunt oplossen
Een belangrijk onderscheid dat Peters maakt, is dat tussen een probleem en een dilemma. Voor een probleem bestaat in principe een oplossing. Bij een dilemma botsen twee of meer legitieme waarden, belangen of doelen met elkaar. Welke keuze een bestuurder ook maakt, er gaat altijd iets waardevols verloren.
Denk bijvoorbeeld aan kostenbesparing versus werkgelegenheid, privacy versus data-innovatie, snelheid versus kwaliteit, transparantie versus vertrouwelijkheid of kortetermijnresultaat versus duurzame waardecreatie.
Risicomodellen en procedures volstaan niet bij bestuurlijke dilemma’s rationele analyses. Leiders moeten ook zichtbaar maken welke waarden op het spel staan, welke belangen zij meewegen en welke negatieve gevolgen van hun keuze zij accepteren.
Dat vraagt volgens Peters om een andere vorm van leiderschap: dilemmaleiderschap.
De omgeving kijkt verder dan de wet
Die manier van leidinggeven wordt belangrijker omdat bestuurders niet alleen juridisch en financieel worden beoordeeld. Medewerkers, klanten, aandeelhouders en de samenleving kijken ook naar de maatschappelijke en morele gevolgen van besluiten.
Een bestuurder kan binnen de wet handelen en toch het vertrouwen van de omgeving verliezen. Peters stelt daarom dat iedere bestuurder zich bewust moet zijn van zijn of haar maatschappelijke verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid.
De vraag is niet alleen: mag dit? Maar ook: vinden wij dit het juiste om te doen en kunnen we uitleggen waarom, zodat het ons uiteindelijk gegund wordt als we dit besluit nemen?
Dat wordt ingewikkeld doordat stakeholders verschillende en soms rechtstreeks botsende verwachtingen hebben. Wat aandeelhouders als verstandig beschouwen, kan door medewerkers als onrechtvaardig worden ervaren. Wat juridisch verdedigbaar is, kan maatschappelijk als onacceptabel worden gezien. En wat op korte termijn noodzakelijk lijkt, kan op langere termijn het vertrouwen in een organisatie aantasten.
De vraag is niet alleen: mag dit? Maar ook: vinden wij dit het juiste om te doen en kunnen we uitleggen waarom?
Frank Peters
Niet iedereen tevreden houden
Dilemmaleiderschap betekent volgens Peters dan ook niet dat leiders moeten proberen iedereen tevreden te stellen. Dat is bij een werkelijk dilemma onmogelijk.
De opdracht is om zorgvuldig te onderzoeken welke waarden en belangen botsen, te luisteren naar verschillende perspectieven, vervolgens een keuze te maken en daar verantwoordelijkheid voor te dragen. Daar hoort ook bij dat leiders de schaduwzijde van hun besluit durven benoemen.
Wie ondervindt nadeel van de keuze? Waarom is dat nadeel toch aanvaardbaar? Hoe kan schade worden beperkt? Welke stemmen worden onvoldoende gehoord? En handelt de organisatie daadwerkelijk naar de waarden die zij zelf zegt belangrijk te vinden?
‘Vertrouwen vraagt geen foutloosheid, maar aanspreekbaarheid.’
Frank Peters
Volgens Peters verwachten stakeholders niet dat bestuurders altijd het perfecte antwoord hebben. Ze willen wel kunnen zien dat een besluit het resultaat is van een eerlijke afweging en dat leiders bereid zijn daarover verantwoording af te leggen.
Kompas voor leiderschap in de grijstinten
Dat maakt dilemmaleiderschap bij uitstek relevant voor bestuurders, commissarissen en andere leiders die besluiten moeten nemen onder maatschappelijke druk. Vraagstukken rond bijvoorbeeld grensoverschrijdend gedrag, diversiteit, klimaatverantwoordelijkheid, geopolitiek, technologie en maatschappelijke ongelijkheid laten zich zelden reduceren tot een simpele keuze tussen goed en fout.
Dilemmaleiderschap biedt een kompas voor het omgaan met zulke situaties. Peters laat zien hoe leiders spanningen kunnen benoemen, waarden en belangen kunnen afwegen, de dialoog met stakeholders kunnen organiseren en uiteindelijk een besluit kunnen nemen dat uitlegbaar en verdedigbaar is.
Niet het perfecte antwoord staat daarbij centraal, maar het vermogen om te kiezen zonder de complexiteit van het dilemma te ontkennen.
Over Frank Peters
Frank Peters is oprichter en mede-eigenaar van VIRTUS Communications en Duivelse Dilemma’s. Daarnaast is hij docent bij o.m. TIAS, Erasmus Governance Institute en Nyenrode Business Universiteit. Hij adviseert organisaties en bestuurders op het gebied van reputatie, integer leiderschap, stakeholdermanagement en het omgaan met complexe bestuurlijke dilemma’s.
Over Dilemmaleiderschap
Dilemmaleiderschap van Frank Peters verschijnt op 15 oktober 2026 bij Boom. Het boek is bedoeld voor bestuurders, commissarissen en leiders die te maken krijgen met complexe keuzes waarbij waarden, belangen en maatschappelijke verwachtingen met elkaar botsen.
