‘Dilemmaleiders kiezen ervoor het juiste te doen, ook als niemand kijkt.’
Frank Peters
Waarom is een moreel kompas noodzakelijk voor leiders?
Het is noodzakelijk dat je als bestuurder je eigen moreel kompas ontwikkelt, omdat de tijd dat je louter kon opereren vanuit macht en volgens wet- en regelgeving definitief voorbij is. Je wordt geacht verantwoording af te leggen over de keuzes die je maakt en te voldoen aan de verwachtingen van de omgeving. Jouw normen en waarden zijn niet automatisch gelijk aan die van medewerkers, vakbonden of maatschappelijke organisaties. En toch is het noodzakelijk om in de groeiende complexiteit van de samenleving verstandige beslissingen te nemen als bestuurder. Je moreel kompas helpt daarbij. Feitelijk is dit een intern kompas, waarmee je het juiste bepaalt voor jezelf, en jouw handelen afstemt op de omgeving.
Het biedt je dus richting en geeft betekenis voor anderen.
Je moreel kompas is een bestuurlijk instrument dat je in staat stelt richting te geven in situaties waarin regels ontbreken, waarin belangen en waarden botsen, en waarin uitkomsten onzeker zijn. In de kern is het kompas niets anders dan het vermogen om te oordelen vanuit innerlijke overtuiging, gewogen tegen het perspectief van anderen. Dilemmaleiderschap vergt het voortdurend bijstellen van dat kompas. Want omstandigheden veranderen en waarden botsen. Bovendien kent elke beslissing onbedoelde gevolgen. Dat maakt het niet zwak om te twijfelen, maar juist verstandig. Twijfel is de start van reflectie en voorwaarde om inzicht te krijgen in de verschillende perspectieven, om uiteindelijk te komen tot een zorgvuldig beredeneerde keuze.
Het juiste doen als niemand kijkt: wat betekent het?
Integriteit in leiderschap wordt vaak samengevat met de uitspraak: ‘het juiste doen als niemand kijkt’. Deze kern raakt de essentie van ethisch handelen. Moreel leiderschap laat zich niet uitsluitend meten aan de hand van compliance of externe controle, maar juist aan de innerlijke overtuiging van bestuurders om hun waarden leidend te laten zijn in hun beslissingen. In de huidige samenleving, waarin transparantie en maatschappelijke druk organisaties voortdurend onder een vergrootglas plaatsen, lijkt deze uitspraak bijna paradoxaal. Juist omdat alles zichtbaar wordt, lijkt handelen ‘als niemand kijkt’ nauwelijks meer mogelijk.
Toch is de onderliggende gedachte actueler dan ooit en absoluut noodzakelijk voor dilemmaleiders. Ethisch leiderschap gaat om de intrinsieke wil om je te verdiepen in de belangen en waarden van de directbetrokkenen bij jouw dilemma, en verantwoordelijkheid te nemen over de uitkomst.
Wat betekent ethisch handelen voor leidinggevenden?
Ethisch handelen betekent dat je als bestuurder voortdurend reflecteert op de vraag: wie wordt geraakt door mijn besluit en welke waarden staan hier op het spel? Daarmee verschuift leiderschap van vooral juridisch en financieel van aard, naar moreel en relationeel.
Het belang hiervan is tweeledig:
- Vertrouwen: ethisch handelen vormt de basis voor duurzaam vertrouwen van stakeholders. Zonder dat vertrouwen verliest een organisatie haar legitimiteit en uiteindelijk haar license to operate.
- Veerkracht: organisaties die handelen vanuit waarden ontwikkelen meer draagvlak en wendbaarheid bij het omgaan met strategische en morele dilemma’s, omdat zij kunnen terugvallen op een gedeeld perspectief.
Uiteindelijk is de vraag of je bereid bent het juiste te doen, ook wanneer er niemand meekijkt. Juist dat vermogen onderscheidt de leider die handelt vanuit morele overtuiging en de wil om tot gedragen besluiten te komen.
Waar helpt een moreel kompas bij?
Het idee van een moreel kompas is feitelijk dat je voor jezelf een beeld hebt van wat goed en fout is. Dat kompas moet je ook helpen een deugdzaam leven te leiden. De grote vraag bij het hanteren van het moreel kompas is echter door wiens belang je je laat leiden. Filosoof Immanuel Kant is daar duidelijk over. Hij stelt in zijn essay Was heißt: Sich im Denken orientieren? (1786) dat je de wijzer van je kompas op jezelf moet richten. De vraag die hij suggereert om jezelf te stellen is: ‘Moet datgene wat ik nodig heb om mijn doel te bereiken een universele regel worden voor iedereen en hebben we dan een goede of betere wereld? Het is prima als dat zo is en anders moet ik het niet doen.’
Filosoof Jeremy Bentham is echter in zijn voornaamste werk An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (1789) voorstander van het richten van de wijzer van het moreel kompas op de situatie zelf. En hij adviseert je daarbij de vraag te stellen: ‘Welke optie genereert het grootste voordeel voor de grootste groep mensen?’ Kortom, het centraal stellen van de belangen van de omgeving in plaats van louter die van jouzelf. Hoewel bestuurders wel zeggen te beschikken over een moreel kompas, laat de praktijk zien dat dit niet voortdurend aanstaat. Het lijkt erop dat dit moreel kompas actief geactiveerd moet worden. Dat betekent dat bestuurders dienen te beschikken over omgevingsbewustzijn en morele intelligentie en dat zij zich vooral laten tegenspreken door hun omgeving.
Wat gebeurt als je geen ethisch kompas ontwikkelt?
Een bestuurder die zijn kompas niet ontwikkelt, handelt vanuit routine of het eigen gelijk. Maar wie zich bewust is van zijn morele oriëntatie, kan uitleggen waarom hij een besluit heeft genomen, ook als dit weerstand oproept. Dat vermogen om een keuze ook te verantwoorden, is de kern van geloofwaardig leiderschap.
Je moreel kompas fungeert als innerlijk referentiekader. Het dwingt je tot het beantwoorden van de vraag wat in deze situatie juist is, volgens mijn waarden, de belangen en waarden van betrokkenen, en de impact op het vertrouwen in de organisatie. Die vraag is altijd lastig te beantwoorden. Daarom is je kompas onmisbaar. Je hebt inzicht nodig in het maatschappelijke morele landschap en de verwachtingen en belangen van de omgeving. Bovendien moet je bereid zijn om met de interne en externe stakeholders het gesprek aan te gaan.
Het proces van de dialoog en interactie zorgt voor begrip en is de eerste stap naar acceptatie van een keuze of besluit. Bestuurders die niet vanuit een moreel kompas acteren, handelen vooral vanuit de ratio en het louter willen voldoen aan wet- en regelgeving. Helaas toetsen veel bedrijven nog op die basisvoorwaarde en is een bestuurlijk moreel kompas niet altijd duidelijk aanwezig, waardoor botsing ontstaat met de omgeving.
Bron: Dilemmaleiderschap
Door: Frank Peters
Afbeelding gemaakt met AI
