Van gedachten veranderen en nieuwe inzichten opdoen, lukt niet als je jezelf identificeert met één perspectief. Identificatie met één perspectief kun je zien gebeuren als iemand bijvoorbeeld boos is, of zich niet erkend voelt. Maar ook als iemand ergens bevlogen of enthousiast over is. Ook je vakgebied kan zorgen voor een onbewuste identificatie met een bepaald perspectief. Bijvoorbeeld: ‘Ik als zorgprofessional volg altijd de behoefte van de individuele cliënt’ of ‘ik als jurist check altijd eerst of iets past binnen de bepalingen van de wet’. Identificeren met één perspectief komen we op alle niveaus tegen: het is menselijk.
Daarom nodigt Dialogisch Leiderschap je uit om je bewust te worden van je ego, van je ‘ik’; van jouw perspectieven, gedachten en emoties. Die hoeven niet weg, want ze bieden waardevolle informatie over wat relevant is in een complex vraagstuk.
Ze vormen samen namelijk jouw visie op leven en werk en stellen je in staat te handelen in de buitenwereld. Maar, word je er bewust van, observeer ze, zet ze in maar laat je er niet door bepalen, waardoor je de ruimte hebt om je ook echt in te leven in andere perspectieven.
Dialogisch Leiderschap helpt je om je bewust te worden van je ego en dat constructief in te zetten.
Compassie versterken
Als je naar anderen en jezelf kijkt vanuit het concept ik-posities, versterk je je vermogen om compassie te hebben, met anderen en met jezelf. Als eerste komt dat door de zelfrelativering die ontstaat: je erkent dat je ik-posities zijn gevormd in interactie met anderen en dus verbonden zijn met je eigen geschiedenis en die van anderen. Kijk wat het verschil in perspectief is tussen mensen met een verschillende opleidingsachtergrond: een jurist ziet in een bepaalde situatie iets anders dan een verpleegkundige, socioloog of ondernemer. Je kunt daardoor beter zien dat de ander ook is gevormd zoals die is gevormd en daardoor misschien makkelijk een bepaald perspectief inneemt. En je kunt dan zien hoe die perspectieven andere, eveneens relevante, informatie bieden.
Ten tweede maakt het besef dat je kunt verschuiven van perspectief, dat je dat bij een ander ook kunt verwachten. Daardoor ontstaat ruimte in de relatie. De derde reden is dat je, door te ervaren dat je in jezelf verschillende perspectieven inneemt, je meer innerlijke ruimte en rust ervaart. Je bént niet meer het perspectief, maar hébt een perspectief. De ervaring leert dat dit je non-verbale aanwezigheid authentieker maakt.
Kijken vanuit metaperspectief
Bewust-zijn vanuit ik-posities en verschuiven tussen ik-posities betekent dat je je ‘metaperspectief’ hebt geactiveerd. We noemen dit ook wel het vermogen om vanuit een ‘metapositie’ naar jezelf te kunnen kijken. Metaperspectief betekent dat je zowel ‘in’ de situatie aanwezig bent en acteert, als observeert wat zich in jouw denken, voelen en handelen voltrekt, én wat er feitelijk in de situatie gebeurt. Je kijkt naar wat zich afspeelt, zonder dat je je met één perspectief – één ik-positie – identificeert.
Metaperspectief is een onderzoekende, vriendelijke, niet-(ver)oordelende, verhelderende, scherpe blik. Het kenmerkt zich door een combinatie van gefocuste en ongefocuste aandacht.
Gefocuste aandacht
Gefocuste aandacht verwijst naar het vermogen om je aandacht volledig te richten op één enkele taak, terwijl andere irrelevante stimuli worden genegeerd. Deze aandacht heb je nodig om gefocust te studeren of een analyse te maken. Je aandacht is dan sterk geconcentreerd op een enkel punt of een enkele activiteit. En je gebruikt het vermogen om irrelevante informatie uit te filteren en te negeren.
Voorbeelden van deze vorm van aandacht zijn: het lezen van een boek in een druk café, zonder afgeleid te worden door omgevingsgeluiden, of het oplossen van een moeilijke wiskundige vergelijking.
Ongefocuste aandacht
Naast gefocuste aandacht kennen we de brede, ongefocuste aandacht: een staat van bewustzijn waarin iemand zowel de externe omgeving als interne gedachten en gevoelens waarneemt, zonder te focussen of te oordelen. Het is een vorm van aandacht die flexibel en open is, en die de mogelijkheid biedt om zowel aandacht te besteden aan de omgeving als aan de eigen gedachten en gevoelens – zonder daar een directe beoordeling of categorisering aan te koppelen.
Brede aandacht is actief: er is een actieve betrokkenheid bij de omgeving en bij de eigen mentale en emotionele processen. Je kunt dit oefenen door tijdens een wandeling in de natuur zowel de geluiden van vogels te horen, de wind te voelen, alsook je bewust te zijn van je eigen ademhaling en gedachten. Of door in een gesprek niet alleen te luisteren naar wat de ander zegt, maar ook aandacht te hebben voor je eigen reacties en gevoelens. Of door tijdens een sportwedstrijd niet alleen te letten op de bewegingen van de tegenstander, maar ook op je eigen lichaamshouding en mentale staat.
Kijken vanuit een metaperspectief
Het kunnen kijken vanuit een metaperspectief maakt het makkelijker om:
- In actie te zijn en tegelijkertijd je eigen twijfel en ongemak ‘te durven horen’. Daardoor kun je ook de morele dimensie sneller zien.
- Bewuster te kiezen voor de reactie die je geeft en te kiezen voor de gespreksvorm die je inzet. Simpel gezegd: je ‘schiet’ niet automatisch in dialoog, discussie, instructie, vragen stellen of stilte, maar kiest er bewust voor, afgestemd op de situatie.
- Non-verbaal meer ruimte te laten voor andere perspectieven, waardoor anderen twijfel en issues (sneller) ter tafel brengen. In onze individuele leiderschapstrajecten staan leiders steeds vaker stil bij de ‘non-verbale impact’ van hun leiderschap.
Het ontwikkelen van metaperspectief is een proces dat tijd en aandacht vraagt.
Het ontwikkelen van een metaperspectief
Je vermogen om vanuit een metaperspectief te handelen, kan verdwijnen als je wordt opgeslokt door een onderwerp, perspectieven, gevoelens of drukte. Het ontwikkelen van metaperspectief als een stabiele grondhouding is een proces dat tijd en aandacht vraagt. Cruciaal hierbij zijn zelfkennis en het vermogen om je niet te identificeren met iets wat (toevallig) op je pad komt. Zo gemakkelijk als we spreken over metaperspectief, zo moeilijk is het dit in je houding en gedrag te ontwikkelen. Mensen worden in hun leven nu eenmaal geconditioneerd en gesocialiseerd, waardoor het lastig is om – zonder de hulp van anderen – alle
relevante perspectieven te kunnen zien. Je wordt je meer bewust van je eigen perspectief door naar anderen te luisteren en doordat anderen je feedback geven.
Metaperspectief trainen
Metaperspectief kun je trainen door:
Jezelf leren kennen
Vergroot je bewustzijn over de verschillende ik-posities vanwaaruit je denkt en handelt en hoe die op spanning kunnen staan. Bijvoorbeeld: de econometrist, die je vormde als professional, kan op spanning staan met de politicus, die je vormde in situaties met verschillende belangen en (machts)verhoudingen.
Losser komen van je identificaties
In onze praktijk zien we hoe belangrijk het is dat mensen – zoals bestuurders, professionals, toezichthouders, politici, ambtenaren en burgers – leren zich niet te identificeren met één standpunt of positie waarin ze zijn terechtgekomen. Als je je dit realiseert en (dus) jezelf relativeert, zet je metaperspectief ‘aan’.
Activiteiten inbouwen die jou helpen om afstand te nemen en je omgeving en jezelf te observeren
Dit kan door met aandacht en zonder prestatiefocus te sporten, mediteren, lezen, wandelen, et cetera. En door actief te reflecteren, bijvoorbeeld door dagelijks/wekelijks/maandelijks een thema met je mee te dragen. Schrijf ’s morgens het thema op in je notitieboekje, neem ’s avonds een paar minuten om terug te kijken: wat merkte je rond dit thema, hoe voelde je je erbij, welke anderen waren betrokken en welke onderwerpen betrof het? Aan het einde van de week formuleer je voor jezelf inzichten op grond van je notities.
Beluister onze podcast: Dialoogrevolutie
- Dit artikel komt uit het boek Dialoogrevolutie dat op de longlist staat voor Managementboek van het Jaar 2026. Bestel het op Boom.nl >>>
Door: Jindra Kessener, Rens van Loon
