Veel leiders denken dat ze dagelijks in dialoog zijn. Jindra Kessener, expert dialogisch leiderschap, helpt ze graag uit die droom. Niet omdat de gesprekken die worden gevoerd niet goed zijn, maar omdat het niet altijd een dialoog is. En dan creëert het gedoe. Een dialoog is geen goed gesprek of een zachtaardig overleg, zegt zij, maar een manier om ons écht te verplaatsen in het perspectief van de ander om zo samen tot een gedeeld beeld van het goede te komen. Ze spreekt erover in de collegereeks Leiderschap met impact.
‘Ik voer helemaal geen dialoog’
“Dialoog voeren, dat doe ik heel vaak”, dat lijkt me nou een opmerking die jij veel hoort.
‘Klopt! Heel veel mensen denken dat ze het al doen, dat ze zo ongeveer de hele dag met anderen in dialoog zijn. Maar als ze mij gesproken hebben dan is dat snel over. Dan weten ze: ik voer helemaal geen dialoog, ik heb een discussie of ik geef een instructie. Dat kan heel passend zijn bij de situatie, maar het is geen dialoog.’
Is het woord aan inflatie onderhevig?
‘We leven in een tijd waarin dialoog echt nodig is, er zijn veel meer complexe vraagstukken en er zijn veel relevante perspectieven die moeten worden meegewogen. Dus iedereen begint dat woord te gebruiken, het wordt een soort synoniem voor gesprek. Leidinggevenden zeggen bijvoorbeeld dat ze over een nieuw werkproces in dialoog gaan met hun medewerkers, terwijl ze eigenlijk gaan uitleggen wat de bedoeling is en wat de kaders zijn. Dat is een instructie, heel geschikt om duidelijkheid te scheppen, maar geen dialoog.’
De slaapkamer van de puber
Om het even goed te begrijpen: stel je wilt dat je puber zijn of haar kamer opruimt: dialoog of instructie?
‘Nou dat is herkenbaar, want ik voer dit gesprek vanuit de slaapkamer van mijn puberdochter. Je weet niet wat ik heb moeten doen om deze kamer toonbaar in beeld te krijgen, haha. De eerste vraag is: wat is hiervóór al gebeurd? Als je een afspraak hebt gemaakt en je wilt die handhaven dan is instructie de juiste manier. We hadden afgesproken dat je je kamer zou opruimen en voor dinsdag moet het klaar zijn want dan wordt er schoongemaakt. Maar als je iemand wilt motiveren of begrijpen, dan kun je beter in dialoog gaan. Om eens te luisteren naar wat die rotzooi nog meer betekent. Misschien staat die rommel voor gezelligheid en nabijheid en een easy levensstijl. En dan moet je ook nadenken over de vraag: wil ik met die dialoog alleen begrijpen of wil ik samen tot een antwoord komen? Zo’n antwoord vorm je vanuit een gedeeld moreel kompas en tegelijkertijd helpt zo’n gesprek om zo’n gedeeld moreel kompas te vormen. Het is een iteratief proces.’
Wat moeten we ons daar precies bij voorstellen?
‘Een antwoord klopt met het gedeeld moreel kompas als jullie samen denken: dit is het goede. Dan probeer je als het ware vanuit alle perspectieven tot het goede te komen. Dus hoe blijft mama relaxed over de was, hoe houden we de basishygiëne in acht en hoe is er ook nog ruimte voor de levensstijl van de puber. Door de perspectieven naast elkaar te leggen wordt het beeld van wat het goede is rijker en completer.’
Dialoogrevolutie
In het boek Dialoogrevolutie, dat Kessener samen met Rens van Loon schreef, legt ze uit hoe je als organisatie, via dialoog, continu werkt aan een gedeeld moreel kompas en hoe dat vraagt om wisselingen van perspectief. ‘Een gedeeld moreel kompas heeft een ‘papieren’ component: de bedoeling of missie en de kernwaarden. En er is een gevoelsmatige component, een gedeeld beeld van hoe te handelen in situaties’. Ze geeft het voorbeeld van een docent die bij een onderwijsinstelling kwam werken. Hij vond de visie van de school op onderwijs inspirerend en de kernwaarden aansprekend. Maar in de praktijk zag hij er weinig van terug. ‘Hij overwoog om weg te gaan, maar koos ervoor het bespreekbaar te maken. De leidinggevende is toen met het team regelmatig situaties in dialoog gaan bespreken. Tijdens die dialogen verbonden mensen zich vanuit hun eigen kompas met dat van de organisatie en werd, vanuit verschillende perspectieven, geconcretiseerd hoe handelen vanuit dat organisatiekompas er dan uit ziet. En werd bereikt dat de nieuwe docent vanuit de eigen bevlogenheid in gesprek ging in plaats vanuit teleurstelling.’
(Tekst gaat verder onder de podcast)
Beluister de podcast: Dialoogrevolutie met Jindra Kessener en Rens van Loon
Is een gedeeld perspectief op het goede altijd vindbaar?
‘Het is niet altijd makkelijk, maar het kan wel. Het vraagt van mensen om losser te komen van hun eigen perspectief. Ik laat ze vaak de vraag beantwoorden: waarin word ik geraakt en hoe kijk ik er óók naar, of welke gedachten heb ik er óók bij? Dat helpt al om wat losser te komen van je perspectief en breder te kijken. Ieder van ons heeft perspectieven waarmee we ons, onbedoeld, kunnen overidentificeren. Dat is het innerlijk werk dat je te doen hebt. Ik werkte laatst met iemand met een stevige leidinggevende positie en die was heel boos over hoe de organisatie omging met de werkdruk van medewerkers. Zij had daar een heel strak standpunt op. Ze was zo moedig om in zichzelf te zien dat ze naar werkdruk keek vanuit het perspectief “ik als dochter van mijn moeder (die hiërarchisch en veeleisend was)”. Toen ze losser van dat perspectief kwam, kon ze als leidinggevende breder kijken naar de rol van de leidinggevende rond werkdruk.’
Echt luisteren
Een dialoog is geen goed gesprek en ook geen zachte vorm van overleg, zeg jij.
‘Dialoog betekent dat je echt luistert naar het perspectief van de ander en je daarin verplaatst. En het betekent dat je je vervolgens zo laat raken dat je je eigen perspectief gaat heroverwegen of er dingen op aanvult. Wat heel veel mensen doen is eventjes de ander horen en dan weer vanuit het eigen perspectief zeggen: jaja, ik begrijp wat je bedoelt, maar het zit gewoon zoals ik het zeg. Een echte dialoog voeren, echt luisteren, wil zeggen dat de kans bestaat dat je van gedachten verandert.’
Wordt dat nog te vaak als verliezen gezien?
‘Ik ben bang van wel. Het beeld van een krachtige leider die het antwoord weet en niet wankelt leeft bij veel mensen. Maar complexiteit adresseren vraagt niet alleen om duidelijkheid, beslissen en daaraan vasthouden. Het vraagt ook om onderzoeken, overwegen en perspectiefverbreding. Je kunt die twee stijlen combineren met, wat ik noem, ondertiteling. Licht toe dat je iedereen hebt gehoord en dat je tot een nieuw inzicht bent gekomen, wat in feite betekent dat je van gedachten bent veranderd. Dan is het wél krachtig. Ik sprak laatst iemand die zijn eerste honderd dagen in een nieuwe organisatie wilde gebruiken om vooral te luisteren. Maar er was van alles aan de hand en mensen wilden dat hij knopen doorhakte. Het helpt dan om uit te leggen wat je aan het doen bent; dat je diagnosedialogen voert. Dan wordt het van onduidelijk leiderschap ineens heel duidelijk leiderschap.’
Jij ziet in organisaties minder dialoog dan je zou willen. Is dat gebrek aan tijd of kunde?
‘Beide. Als ik kijk hoeveel tijd we verliezen aan discussies of eindeloos praten over vraagstukken terwijl we meteen dialoog hadden kunnen inzetten, dan zou het juist tijd kunnen opleveren. Veel leidinggevenden zijn hier niet zo in opgeleid, dialoog is iets dat je moet en kan leren. Het helpt al wanneer je je gesprek vooraf gaat definiëren, dat iedereen weet wat de bedoeling is. Want degene die een discussie denkt te voeren vraagt zich af: wat zit je nou vragen te stellen, vind er gewoon wat van. En degene die een dialoog denkt te voeren vraagt zich af: waarom dram je nou zo; luister eerst eens!’
Over Jindra Kessener
Jindra Kessener versterkt dialoog in leiderschapsteams. Ze schreef samen met Rens van Loon het boek Dialoogrevolutie: de weg naar gedeeld moreel leiderschap. Ze is een van de sprekers in de Collegereeks Leiderschap met impact. Erbij zijn? Inschrijven kan hier.
Door: Jannie Benedictus
