Goede leiders weten dat echt luisteren cruciaal is voor verbinding en groei. In De 5 wetten van transitie laat Jakob van Wielink zien hoe luisteren een kracht is die teams en organisaties in beweging kan brengen. Dit artikel geeft je handvatten om luisteren in te zetten als sleutelvaardigheid voor impactvol leiderschap.
Luisteren en oordeel uitstellen
Voorbij het verlangen om je eigen gelijk bevestigd te krijgen, vraagt dialoog om het uitstellen van je oordeel. Aannames en overtuigingen mag je tijdelijk parkeren, maar je kunt ze in de dialoog wel tegelijkertijd onderzoeken. Dat vereist een vaardigheid in luisteren, zowel naar de ander als naar de innerlijke dialoog binnen in jezelf. Luisteren met de intentie om te willen begrijpen, te willen verdiepen – ook wanneer je denkt dat je het begrijpt. Om te checken of je het inderdaad begrepen hebt, voorbij je neiging misschien om te willen reageren, te willen uitleggen, te willen verdedigen. Het risico van leiders is dat ze meer spreken dan luisteren. De communicatie wordt dan eenrichtingverkeer waarbij de leider vooral spreekt en de omgeving vooral luistert. Zo gaat belangrijk potentieel in een organisatie en een team verloren.
Bewuste bezigheid
Luisteren is een bewuste bezigheid, een vaardigheid die je bewust hebt in te zetten, wil ze effectief zijn. Het vergt inlevingsvermogen en geduld om te luisteren en het vermogen om te reageren op wat je hoort. Dat kost niet alleen tijd, maar ook energie. Tijdgebrek, haast en vermoeidheid bemoeilijken goed luisteren dan ook in de praktijk. Maar er zijn geen sluiproutes in communicatie, je kunt geen bochten afsnijden als het op wederzijds begrip aankomt. De ander bepaalt nog steeds het effect van jouw luistervaardigheid, in de mate waarin hij zich gehoord voelt.
En wezenlijk belangrijk: door goed te luisteren, kun je kostbare fouten voorkomen die je onder tijdsdruk zou kunnen maken in je besluitvorming of communicatie.
Parafraseren
Wanneer we dieper ingaan op de actieve belangstelling en het willen begrijpen, dan komen we uit bij de parafrase als onmisbaar onderdeel van luisteren en dialoog. Parafrase komt uit het Grieks en betekent ‘iets op een andere manier zeggen of uitdrukken, terwijl de bedoeling behouden blijft’. Zo laat je merken dat je luistert en hoort wat de ander zegt. In het teruggeven bevestig je dat je in contact bent en help je de ander verder. Door je parafrase als een vraag te stellen, moedig je de ander aan om door te praten en zich verder te verduidelijken. Hierdoor kan de dialoog zich verdiepen en kan het wederzijds begrip toenemen.
Check en duiding
Je parafrase kan zich ontwikkelen van een check of je het inderdaad goed begrepen hebt naar een mogelijke duiding van de boodschap. Dat laatste kan gaan over alles wat er gezegd wordt, maar net zo goed over wat er niet gezegd wordt, en over alles wat je tijdens het gesprek gewaarwordt. Zo kun je in de parafrase niet alleen de inhoud, maar ook de betekenis en de bedoeling van de boodschap spiegelen en het mogelijke emotionele effect ervan op de ander en op jezelf. Hiermee kun je de dialoog extra verdiepen.
Sleutel
Parafraseren vormt een sleutel in het proces van afstemmen in verbinding en het creëren van veiligheid in de ontmoeting. Met je parafrase help je het verhaal van de ander kaderen met meer dan alleen woorden: ‘Ik ben hier, ik hoor en zie je, ik beweeg met je mee, ik stap in jouw verhaal.’ Parafraseren vormt de hartslag van een werkelijke dialoog. Sterker, het is in de aansluiting het enig tastbare ‘bewijs’ van je vermogen tot empathie. Parafraseren is belichamen, werkelijk instappen in het verhaal van de ander en meevoelen zonder overnemen. Het is een kunst en een kunde, een oefening in het vormgeven van ontmoeting.
Luisteren en vragen stellen
Parafraseren lijkt op gespannen voet te staan met verdiepende vragen stellen. En vragen stellen is toch juist een vorm van belangstelling en nieuwsgierigheid tonen en de kans krijgen iets nieuws te leren? Ja en nee. Parafraseren kent, naast de checkvraag ‘Klopt het dat ik je hoor zeggen …?’, inderdaad eigenlijk alleen maar de verdiepende vraag: ‘Wil je me daar wat meer over vertellen?’
Goede vragen stellen
Goede vragen stellen is een kunst en een belangrijke vaardigheid. Een vaardigheid die aansluit op je luistervaardigheden, waarbij luisteren net zo goed een kunst is. Zie luisteren en parafraseren als een cyclus die voorafgaat aan het stellen van een goede (vervolg)vraag. Er komt zeker een moment waarop je een goede vraag kunt stellen, gebaseerd op de informatie die je via luisteren hebt ontvangen en via parafraseren hebt geverifieerd en verdiept. En het antwoord op je goede vraag kun je dan weer parafraseren. Besef dat je met vragen – ook met goede vragen – sturing aanbrengt in een gesprek. Met je vraag kies je namelijk een onderwerp uit voor verdere verdieping, waarbij andere mogelijke onderwerpen op dat moment niet aan bod komen. Dan wil je waarschijnlijk graag zeker weten dat het betreffende onderwerp ook het meest relevant is. Die validatie komt uit de parafrase.
Luisteren en stilte
Luisteren kun je zien als tussenruimte tussen spreken en zwijgen. Wat gebeurt er in die tussenruimte? Weinig triggert meer dan de afwezigheid van woorden. Stilte confronteert. Het is misschien wel de ongemakkelijkste vorm van verbinding: wanneer het stilvalt. Om dan aanwezig te blijven terwijl onzekerheid voelbaar wordt: bij de ander, maar ook bij jezelf. Stilte is nooit neutraal en het is ook niet slechts de afwezigheid van geluid, van woorden, van activiteit. Stilte is het meest vruchtbare veld van triggers, dat ons wijst op iets wat nog herinnerd – en vaak geheeld – wil worden. Van ooit, toen, daar.
Gebied van de stilte
De leider die het gebied van de stilte durft te betreden, ontdekt iets anders, iets vaak fenomenaals: de essentie komt naar boven. Stiltes geven structuur en nodigen uit tot diepere reflectie en betekenis. Wat niet direct gezegd wordt, krijgt de kans om in een ander te rijpen.
Sociale code
Stiltes in gesprekken kunnen verschillende betekenissen hebben, afhankelijk van de sociale status van de spreker. Wanneer er onverwachte stiltes vallen nadat groepsleden met een lage status hebben gesproken, kan dat onzekerheid oproepen en de eenheid van de groep verzwakken. Bij groepsleden met een hoge status echter kan een korte stilte, nadat ze wat hebben bijgedragen, juist als een blijk van respect en instemming worden geïnterpreteerd. Dat draagt weer positief bij aan de mate van groepscohesie die wordt ervaren. Juist door dit mogelijke ongemak vormen stiltes belangrijke signalen.
Als mensen zijn we gevoelig voor de sociale codes van onze omgeving. Stilte kan dan een subtiele manier zijn om te laten merken dat we een code hebben overschreden. Stilte kan zo een krachtig instrument zijn en effect hebben binnen groepen.
Betekenis van stilte
Stilte kan dus veel betekenen, en het zou jammer zijn als we ons op voorhand door ons ongemak zouden laten weerhouden die betekenis te verkennen. Of, om met hoogleraar leiderschap en organisatie- en managementconsultant Peter Drucker te spreken: ‘Het allerbelangrijkste in een gesprek is om te horen wat er niet gezegd wordt.’
Door Jakob van Wielink | Bron: De 5 wetten van transitie. Leiderschap met invloed, impact en resultaat
Jakob van Wielink begeleidt professionals in hun groei naar meer invloed, impact en resultaat. Hij schrijft over leiderschap en transitie. Over hoe een plek te creëren waar mensen vorm kunnen geven aan veranderingen waarnaar ze verlangen of waartoe ze worden geroepen. Allemaal onder de vlag van zijn initiatief De School voor Transitie. Hij is auteur van Taal van Transitie, Het ambacht van de secure base coach en De 5 wetten van transitie.
