Het anticipatoire principe is goed samen te vatten in de tegeltjeswijsheid ‘wat je aandacht geeft, groeit’. We bewegen als het ware naar ons beeld van de toekomst. Dat klinkt misschien wat te mooi om waar te zijn. Alsof je simpelweg ergens aandacht aan geeft en dat het dan ook gebeurt. Zo extreem werkt het principe niet, maar wetenschappelijk onderzoek heeft wel de kracht van de selffulfilling prophecy onderbouwd.
Studie naar het pygmalioneffect
In een beroemde studie naar wat het pygmalioneffect is gaan heten, kregen leerlingen een test aangeboden die per leerling het groeipotentieel zou meten. Hun docenten kregen de uitslagen te horen; een leerling die hoog scoort zou het het aankomende schooljaar goed doen. De docenten wisten echter niet dat de uitslagen volstrekt willekeurig waren. Een deel van de leerlingen kreeg het label ‘veel potentieel’. De onderzoekers waren benieuwd naar het effect van dat label.
De resultaten waren opzienbarend. Leerlingen met een zogenaamd hoog potentieel presteerden gemiddeld duidelijk beter dan de andere leerlingen. Het lijkt erop dat docenten veelbelovende leerlingen anders behandelen. Als deze een vraag stellen, wordt dat eerder geïnterpreteerd als ‘het echt willen snappen’. Een andere leerling wekt met zo’n vraag de indruk dat hij er niks van snapt.
Kort gezegd: docenten – en wij allemaal – gedragen ons zonder dat we er erg in hebben richting ons beeld van de toekomst (in het geval van de studie: het beeld dat een bepaalde leerling veelbelovend is). Daarom kunnen we maar beter zorgen dat ons beeld van de toekomst waardevol en constructief is. Dan bewegen we met z’n allen in de richting van een toekomst die we de moeite waard vinden.
Het is geen garantie
Tegelijkertijd is het principe natuurlijk geen garantie. Hoewel er volgens boeken als The secret zoiets bestaat als de law of attraction, kun je niet alles voor elkaar krijgen door eraan te denken of er aandacht aan te geven. In deze wet lijkt er geen ruimte te zijn voor de invloed van andere mensen, de omgeving en het lot. Erger is dat het mensen de schuld lijkt te geven van problemen. Ze hebben immers niet voldoende positief gedacht of hun wens niet sterk genoeg gewild. Zo ontslaan we onszelf van de noodzaak om wat aan oneerlijke of slechte omstandigheden te doen.
Het ongelijk van de law of attraction betekent echter niet dat het tegendeel waar is en dat het helemaal niet uitmaakt waar je je aandacht op richt. Het anticipatoire principe kun je het beste zien als een effectieve suggestie, een kansvergroter. Door je aandacht te richten op waar je meer van wilt, geef je ruimte voor nuttige ideeën, onderzoek je wat er al in de goede richting werkt en boor je motivatie aan voor wat er wel gewenst is.
Het pygmaliononderzoek toont aan dat een positieve verwachting sterke invloed kan hebben op de uitkomst.
Uit allerlei onderzoek blijkt dat het formuleren van approach goals, ‘toenaderingsdoelen’, effectiever kan zijn dat avoidance goals, vermijdingsdoelen. Een toenaderingsdoel is een doel dat je wél wilt realiseren. Je formuleert wat je wel wilt, bijvoorbeeld: ‘Ik wil meer balans’ of ‘We willen beter samenwerken’. Een vermijdingsdoel is het omgekeerde: het geeft vooral aan wat je niet wilt bereiken: ‘Ik wil geen stress meer op mijn werk’, ‘We willen niet langs elkaar heen communiceren’. Het kan nuttig zijn om duidelijk te maken wat je niet meer wilt, maar het zorgt voor minder motivatie. Omgekeerd zorgt een positief, gewenst doel juist voor meer motivatie. Kies waar je de aandacht op richt.
Hoe zie je dat terug in Appreciative Inquiry?
Het waarderend onderzoek wordt als geheel gericht op een thema waar je meer van wilt. Nu heb je een toenaderingsdoel. Dit geeft richting en motivatie om mee aan de slag te gaan; er wordt duidelijk gebouwd op het anticipatoire principe. Dit principe komt niet alleen in het gehele onderzoek terug, maar ook in veel kleine onderdelen. Een waarderend interview is al direct een zoektocht naar wat wél goed gaat.
De fase van het verbeelden is wellicht de meest expliciete uitnodiging om te anticiperen op wat er kan zijn. Door een beeld te vormen van de gewenste toekomst, creëer je samen een beeld waar je naartoe wilt werken. In de praktijk zie je dat deze stap vaak enorm inspireert. Deelnemers kijken naar wat er wel mogelijk is en naar hoe zijzelf het liefste met elkaar werken en leven. Door hier samen aan te werken, ontstaan er gemeenschappelijke woorden en verhalen over de gewenste toekomst. Een team dat praat over hoe ze elkaar kunnen ondersteunen of een organisatie die ervaringen deelt over zorgzame en waardevolle klantcontacten: het geeft inhoud aan de gewenste toekomst. Het zorgt ook voor ideeën over de concrete invulling. Wat betekent elkaar ondersteunen voor een team? Door hier samen over te praten en te ervaren, ontstaat een steeds duidelijker gezamenlijk beeld van wat het team samen wil. Dat helpt bij het realiseren van de gewenste toekomst.
Bron: Appreciative Inquiry
Door: Matthijs Steeneveld
