Kunnen we de toekomst veranderen? Welke rol spelen organisatieprofessionals in het vormgeven van vitale organisaties in een duurzame samenleving? En hoe ziet veranderkunde als professie eruit in de komende decennia?
Mijn drijfveer om het boek Veranderen voor de toekomst te maken is simpel én ambitieus: ik geloof dat veranderen te belangrijk is om aan één perspectief over te laten. Juist in een tijd van maatschappelijke onzekerheid vraagt veranderkunde om veelstemmigheid, twijfel én verbeeldingskracht. Daarom hebben dertig auteurs samengewerkt om hun perspectief op de toekomst te delen.
Eigenlijk is het idee voor dit boek per ongeluk ontstaan. Eerst was er het boek Veranderkunde als professie met een terugblik wat voor moois veranderkunde heeft voortgebracht de afgelopen 75 jaar. Door die terugblik ontstond de behoefte om niet alleen maar terug te kijken, maar juist ook vooruit te kijken, nieuwe perspectieven te openen, de toekomst te verbeelden. En dat kan je niet alleen want de toekomst is ongrijpbaar en gevarieerd, net zo gevarieerd als de bijdragen in het boek. Een andere ambitie was om vier generaties auteurs bij elkaar te brengen die ideeën hebben over de toekomst van ons vak als veranderaars en onderzoekers. Het schrijfproces was daarmee ook een ontmoeting van auteurs met verschillende achtergronden en dromen. Uiteindelijk heeft dit geleid tot een boek met 9 delen.
Veranderen in de toekomst
Deel 1 gaat over veranderen in de toekomst maar ook over het heden en het verleden van veranderpraktijken, want als je niet weet waar je vandaan komt en waar je staat, weet je ook niet waarheen je gaat. Dit deel laat zien hoe de context verandert waarin veranderkunde wordt gepraktiseerd en welke vragen dat oproept. Als we kijken naar de wereld om ons heen en wat er gaande is, dan hebben veranderaars toekomst. Niet als vormgevers van geplande verandering, wel als medespelers in maatschappelijke en organisatorische vraagstukken.
Veranderen in een niet gekende wereld
Deel 2 gaat over veranderen in een niet gekende wereld. Veranderen is van alle tijden, soms geleidelijk en soms abrupt, soms geordend en soms chaotisch, soms spontaan en soms door mensen veroorzaakt. Dit deel gaat over die context van veranderen en hoe we daar als veranderaars naar kunnen kijken. Voor veranderen in de toekomst is het duidelijk dat context ertoe doet en dat we zelf deel uitmaken van die context waarin we als veranderaars een bijdrage kunnen leveren aan een betere toekomst.
Veranderen als verbindingskunst
Deel 3 gaat over veranderen als verbindingskunst. Grote maatschappelijke vraagstukken – zoals klimaat, water en welzijn – vragen om nieuw samenspel tussen organisaties. De veranderkundige speelt daarin een cruciale rol als verbinder, ontwerper en mede-onderzoeker. Maar hoe geven we dat samenspel tussen organisaties vorm? En wat is de bijdrage van de veranderkundige en de mensen die werken in netwerken en allianties?
Veranderen als samenspel
Deel 4 gaat over veranderen als samenspel en de vraag hoe we kunnen we bijdragen aan hardnekkige vraagstukken die van niemand zijn, maar ons allemaal raken? In het vorige deel is daarvoor een methodisch raamwerk geschetst. Dit deel gaat een stap verder en richt zich op het samenspel dat nodig is om duurzame verandering mogelijk te maken. Daarbij draait het om het zoeken naar praktische oplossingen en de vraag hoe we kunnen bijdragen aan een toekomstige wereld.
Veranderen als levende praktijk
Deel 5 over veranderen als levende praktijk. Veranderen en organiseren zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Veranderen is een continu proces van verbeelden en kiezen: waar willen we naartoe? Naast het ontwikkelen van een toekomstvisie gaat het ook om het inrichten van werkprocessen, besluitvorming en machtsverhoudingen. De bijdragen in dit deel maken duidelijk dat sociale werkelijkheid ertoe doet. Veranderen is daardoor altijd ook contextualiseren en organiseren. Het raakt aan hoe we praten over wat van betekenis is, hoe we samenwerken, en hoe we samen bouwen aan organisaties in de wereld van morgen.
Veranderen voorbij vanzelfsprekendheden
Deel 6 gaat over veranderen voorbij vanzelfsprekendheden. Veranderen is een relationeel proces tussen mensen die samen betekenis geven aan wat er speelt. Vanuit gedeelde beelden ontstaat interactie en actie om een gewenste werkelijkheid dichterbij te brengen. Veranderen vraagt om behoedzaam én vrijmoedig handelen van de veranderaar, voorbij vanzelfsprekendheden. Wie wil veranderen, moet dus ook durven spelen met taal en de moed hebben om alternatieve werkelijkheden bespreekbaar te maken.
Op een andere manier naar verandering te kijken
Deel 7 nodigt uit om op een andere manier naar verandering te kijken. Drie ongewone bijdragen bieden verrassende perspectieven die helpen om naar de eigen praktijk te kijken en het handelingsrepertoire te verruimen. Ze stimuleren om anders te kijken, te denken en te doen in een veranderende wereld. De drie bijdragen bieden ruimte voor vertraging, verwondering en resonantie. Ze nodigen uit tot ontvankelijkheid, tot spelen met taal, beelden en muziek – en tot het toelaten van wat zich aandient. Soms begint veranderen juist met niets doen en het laten ontstaan van iets nieuws.
Veranderen als leerproces
Deel 8 over veranderen als leerproces gaat over het leren van het veranderkundige ambacht. De bijdragen in dit deel laten drie episoden van professionalisering zien en bieden daarmee ook zicht op de ontwikkeling van de veranderkundige professie in de afgelopen vijftig jaar. Deze drie hoofdstukken zijn meer dan persoonlijke verhalen. De auteurs laten zien hoe ze werken en bieden daarmee inspiratie voor anderen. Dit deel nodigt uit om de eigen reis in verandering te herkennen, te verdiepen en verder vorm te geven. Duidelijk wordt dat de professie niet alleen gaat over kennis en methoden, maar ook over menselijkheid en het durven volgen van een eigen pad.
Werken aan een mooiere wereld
Dit boek eindigt met vragen die uitnodigen tot een nieuw begin. Hoe toekomstbestendig is veranderen als vak, professie, ambacht, als kunde en kunst? Wat is de waarde als veranderen zich meer verbindt met maatschappelijke praktijken en met burgers, bewoners en werkers die daarin actief zijn? Biedt samenwerking met kunstenaars en andere disciplines nieuwe ruimte voor veranderkundig handelen?
Veranderen voor de toekomst is geen boek met antwoorden, maar een boek dat uitnodigt tot gesprek, reflectie en experiment. Voor iedereen die verandering samen wil vormgeven.
Door: Jaap Boonstra