Polarisatie lijkt overal. In de samenleving, in organisaties en op de werkvloer. We wijzen snel naar politiek, media of ‘de ander’, terwijl het echte vraagstuk vaak dichterbij ligt. In dit artikel laat Ivo Brughmans zien waarom polarisatie vandaag grilliger is dan ooit, welke hardnekkige misvattingen het gesprek blokkeren en hoe je binnen je eigen cirkel van invloed wél verschil kunt maken.
‘Polarisatie’ was het woord van het afgelopen jaar. En ondanks dat er volgend jaar weer een woord komt, zal het fenomeen waar het naar verwijst zich ongetwijfeld voortzetten.
Polarisatie nu veel onstabieler en onvoorspelbaarder
Polarisatie is van alle tijden. Het laait vooral op bij grote maatschappelijke verschuivingen en onzekerheid. Het grote verschil met vroeger is dat polarisatie nu veel onstabieler en onvoorspelbaarder is geworden. Vroeger waren de breuklijnen gekend en redelijk stabiel (zoals tussen links en rechts, volgens religieuze overtuiging of tussen gemeenschappen). Ze werden vaak gepacificeerd door zuilen die de wereld onder elkaar verdeelden. Nu leven we in een samenleving waar het individu losgezongen is geraakt van deze bindende maatschappelijke structuren, daardoor zwevend is en op zoek naar identiteit, houvast en de geborgenheid van een groep. Het aanbod aan identiteiten is groot. De groepen waar we ons mee identificeren zijn geen gegeven meer, maar een keuze. Een keuze die snel kan wijzigen en sterk beïnvloedbaar is. De alomtegenwoordige media zijn bovendien een enorme katalysator, waardoor snel stemming kan worden gemaakt.
We spreken al gauw van polarisatie als een probleem van ‘de samenleving’, ‘de politiek’ of ‘de sociale media’, alsof het iets is dat buiten onszelf staat en waar we geen vat op hebben. Uiteraard liggen er allerlei macro-ontwikkelingen aan ten grondslag, zoals de eerder genoemde individualisering, de snelle maatschappelijke veranderingen die onzekerheid en angst oproepen of de globalisering die winnaars en de verliezers creëert. Maar dat wil niet zeggen dat we polarisatie niet binnen onze eigen beperkte cirkel van invloed kunnen oppakken.
Misvatting polarisatie: het gaat over de inhoud
Een grote misvatting over polarisatie is dat het over de inhoud gaat. De inhoud is vaak slechts een inwisselbare kapstok voor een dieperliggend gevoel van ongenoegen, de spreekwoordelijke stok om de hond mee te slaan. Als we denken de zwartepietendiscussie opgelost te hebben, ontstaat er langs dezelfde breuklijnen een polarisatie over de wolf, het klimaat of migratie. Het gaat meestal niet over waar het over lijkt over te gaan.
In vele gevallen gaat het zelfs niet zozeer over verschillen in waarden of wereldvisie, maar om basale drijfveren die daar nog onder liggen en die meestal niet als zodanig worden uitgesproken, zoals behoeften aan erkenning, waardering, controle, veiligheid, invloed of status, en het gevoel hierin dat deze bedreigd te worden. Dit zijn zaken waar beide partijen niet van elkaar verschillen, maar juist precies hetzelfde willen. Omdat ze meestal niet uitgesproken worden of we ons er zelfs niet van bewust zijn, krijgen ze niet de nodige aandacht en blijft het gesprek gemakshalve gaan over inhoudelijke argumenten voor of tegen. Dus hoed je om de ander nog eens goed onderbouwd je punt uit te leggen, maar vraag daarentegen wat voor hem/haar hierin zo belangrijk en wat de zorgen hierin zijn. Van vinden naar vragen.
Misvatting polarisatie: het is iets van anderen
Een tweede misvatting is dat polarisatie iets is van anderen. ‘Wij zijn een en al redelijkheid, maar zij daarentegen …’ We zitten echter zelf tjokvol vooroordelen. Alleen zien we die bij anderen beter dan bij onszelf. We worden ook beheerst door dezelfde basale drijfveren als de ander. We kijken misschien neer op iemand die zijn status ontleent aan het lawaai waarmee hij met zijn opgevoerde auto door onze straat scheurt, maar zijn we niet even statusgevoelig, al uiten we het misschien door te pronken met onze goede smaak of onze deugdzaamheid? Bovendien zitten we zelf vol tegenstrijdigheden en projecteren we de kanten die we liever niet bij onszelf zien maar al te graag op anderen. Het begint dus allemaal bij onszelf. Ons daar bewust van zijn, onze eigen ambiguïteit erkennen en omarmen, er met mildheid naar kunnen kijken, daar ligt ook de opening naar erkenning van de ander, die daarin in niets van ons verschilt.
Depolarisatie: het woord van 2026?
Door iets bewuster naar onszelf te kijken, kunnen we in onze eigen dagelijkse leef- en werkwereld een groot verschil maken. Hopelijk wordt dan ’de-polarisatie’ het woord van 2026. Niet alleen omdat mijn boek (De)polarisatie toevallig ook zo heet, maar omdat er grote nood is aan andere manieren om met elkaar om te gaan en samen het gesprek te voeren over de grote uitdagingen waar we voorstaan.
Door: Ivo Brughmans
