Een onderschat instrument met flinke potentie
In plaats van harige dieren zijn wij ‘verhalige’ dieren. Vrijwel alles wat we doen verloopt via verhalen. Het verleden kennen we via verhalen, in het heden overleven we met verhalen en de toekomst creëren we met verhalen. Onze communicatie verloopt vrijwel volledig via verhalen en bijna alles wat er gebeurt duiden we voor onszelf in de verhaalvorm. De kracht van verhalen zie je bijvoorbeeld in het vertrouwen dat wij hebben in geld. Geld is eigenlijk niet meer dan een verzonnen werkelijkheid. Toch gelooft vrijwel de voltallige mensheid in geld en dat het waarde vertegenwoordigt – vroeger als metaal en papier, nu zelfs digitaal en ontastbaar. Dit geloof is zo sterk dat we er een wereldeconomie op durven te laten draaien. Je moet er zelfs even over nadenken, voor je doorhebt dat geld niet meer is dan een gedeeld verhaal waar we met z’n allen ons volste vertrouwen aan geven.
Naast dat we met verhalen gedeelde werkelijkheden creëren over geld, religie, natiestaten en organisaties, overleven we in de echte werkelijkheid ook met verhalen. Zonder verhalen over hoe het leven werkt zouden we er voortdurend in verdwalen. Vraag iemand naar diens werkdag en je krijgt een verhaal dat begint op de werkplek en eindigt met een (kantoor)deur of laptop die dichtgaat. Over vakantie vertellen we in andere geuren, kleuren en smaken. Vraag je naar iemands binnenwereld, dan krijg je een verhaal over welke irritatie waardoor werd veroorzaakt of welk enthousiasme zodanig werd aangewakkerd dat diegene ergens voor ging. Zelfs als je in stilte naar je diepste gevoelens gaat, dan merk je al snel dat je die ook in verhaalvorm ervaart.
Een bijzonder categorie: veranderverhalen
Veranderverhalen vormen een bijzondere categorie, omdat die over de toekomst gaan. In de politiek gaat het dan over idealen voor een plaats, regio, land of nog groter gebied. In organisaties gaat het dan vaak over missies, visies en strategieën en minder vaak over de realisatie daarvan. Over die realisatie van de gewenste toekomst in een organisatie gaan de wegwijzers in dit boek. Daarbij is een terugkerende verwondering dat vrijwel elke veranderaar onderschat dat een steengoed veranderverhaal daarvoor essentieel is.
Eerst: communicatiemiddel
Een krachtig veranderverhaal is allereerst belangrijk als communicatiemiddel. Met een veranderverhaal breng je een specifieke verandering tot leven. Je vertelt over het begin of vertrekpunt, de bestemming, wat er onderweg gebeurt, hoe de route loopt en met wie je op pad gaat. Door deze variant van de vijf verandervragen in verhaalvorm te zetten, zie je gelijk al een reis naar de toekomst ontstaan – zelfs nog zonder inhoud.
Dan: wek vertrouwen
Vervolgens is een veranderverhaal belangrijk om nieuwsgierigheid en vertrouwen te wekken. Dan is inhoud natuurlijk onontbeerlijk. Die inhoud maakt de verandering begrijpelijk en voorstelbaar én creëert direct beweging. De kwaliteit van de inhoud is medebepalend voor de geloofwaardigheid van het verhaal en die maakt dat mensen mee willen doen (p. 145) of durven te volgen.
Ten slotte: voor jezelf
Ten slotte is een veranderverhaal belangrijk voor jezelf als veranderaar. Hoe scherper je voor ogen hebt waar je heen wilt, hoe beter je kunt aangeven waar het om te doen is en hoe steviger je in je schoenen staat als voorloper (p. 145).
De kwaliteit van het veranderverhaal
Hoe beoordeel je de kracht van een veranderverhaal? De Engelsen hebben een mooie uitdrukking die zegt dat lekkere pudding zich bewijst door ’m op te eten. Een analogie daarvan gaat op voor veranderverhalen. Net als pudding moeten die eerst worden gemaakt en dat maken is een ambachtelijk proces waarin je veranderkundige kennis en ervaring nodig hebt. Heb je deze stevige basis, dan zijn veranderverhalen vervolgens vooral een hulpmiddel om beweging te brengen. Dit doe je door ze te vertellen en te verspreiden, zelf en samen met anderen. Met de gesprekken en reacties die volgen kom je steeds een stukje verder.
De kwaliteit van een veranderverhaal bepaal je met deze drie invalshoeken:
- De stevigheid van een veranderverhaal volgt uit de antwoorden op elk van de verandervragen en hun onderlinge samenhang. Een steengoed verhaal maakt dat je je de gewenste toekomst kunt voorstellen en geeft een beeld van de weg ernaartoe. Je kunt het als het ware helemaal voor je zien. Dit is natuurlijk tot op zekere hoogte subjectief, maar tegelijk kunnen we prima keuren met categorieën als vaag en abstracte managementtaal tot glashelder en goed voorstelbaar.
- Hoe goed je het ook opbouwt, de ontvangers bepalen de beweging die het verhaal in gang zet. Feedback vragen is een effectieve manier om daar een beeld van te krijgen. Uiteraard is het van belang om te horen of het verhaal duidelijk en concreet is. Minstens zo belangrijk is om terug te krijgen wat mensen raakt. Daarbij verwachten veranderaars vaak meelopers die er net zo hard voor gaan als zijzelf. Als een verandering echt ergens over gaat, dan krijg je meer verschillende reacties – van flinke verwarring tot stevige bescherming van het heden.
- De langdurige bruikbaarheid zegt iets over waar een veranderverhaal uiteindelijk voor is bedoeld. Het is een hulpmiddel dat houvast geeft op weg naar het onbekende. Elke keer dat je weer met dezelfde of nieuwe betrokkenen spreekt over waar je naartoe op weg bent en hoe je daar komt, kom je weer een stapje verder. Zo wordt het een levende en steeds meanderende dialoog die op momenten even een strikje krijgt en tijdelijk ‘af’ lijkt.
In de praktijk
Voorbeeld: Twee partners van een groot notariskantoor schrijven een prachtig stuk over de benodigde cultuurverandering als gevolg van maatschappelijke veranderingen en de positie van het notariaat. Het stuk wordt breed gedeeld en vervolgens gearchiveerd, als ware het een akte. Na verloop van tijd spreken de partners met enig chagrijn hun managers aan, want er is nog niets veranderd. Vergelijkbare verspilling gebeurt dagelijks als de mooiste visies in onze digitale bureaulades verdwijnen.
Een stevig veranderverhaal is een goed begin, maar het krijgt pas kracht in het gebruik. Dat is waar een kernteam van jonge notarissen de draad een klein jaar later oppakt. Op verzoek van de partners gaan zij met het verhaal voor de cultuurverandering langs alle afdelingen van het kantoor. In de eerste ronde om de inhoud te delen door een korte presentatie, maar ook voor het gesprek over ‘waar staan we als kantoor en hoe sta jij daarin?’ In de tweede ronde vindt verdieping plaats en maken de afdelingen een vertaling naar hun werksituatie: ‘Wat betekent dit voor ons en wat gaan wij doen om zakelijkheid én integriteit te waarborgen?’
Met deze twee rondes is organisatiebreed een begin gemaakt met het gesprek over integriteit. Het management krijgt een rol in het vervolg en wordt daarin ondersteund. Het kernteam blijft gedurende een jaar beschikbaar, onder meer voor vervolgsessies op de afdelingen over gevoelige casuïstiek. De leden van het kernteam vieren elke sessie met elkaar en met steeds meer regelmaat delen afdelingen de inzichten ook met anderen. Het credo hierbij is niet ‘nou moeten we het alweer vertellen’ maar juist ‘nu mogen we het er alweer over hebben’. Zo maken de ‘voorlopers’ hun voorsprong constructief, wetend dat waar zij vol van zijn voor anderen een momentje is op een middag waarop de gewenste toekomst even langskomt. Door het gesprek over integriteit levend te houden, krijgt deze waarde steeds meer voeten aan de grond. Het verhaal over de cultuurverandering verplaatst zich daarmee van papier naar de gewenste plek: de dagelijkse werkpraktijk.
Zelf aan de slag met het veranderverhaal
Wil je zelf aan de slag met de kracht van je veranderverhaal? Begin dan met de volgende vragen:
- Hoe belangrijk vind ik mijn veranderverhaal? Hoe (vaak) ben ik ermee bezig? Waar heb ik het (eigenlijk) voor nodig?
- Wat vind ik van de kwaliteit van mijn veranderverhaal? Hoe goed ken ik de verandering die ik graag gerealiseerd wil zien? Hoe scherp is mijn beeld van de toekomst? Hoe stevig zit mijn redenering in elkaar over de beweging die nodig of wenselijk is in m’n team of organisatie?
- Wat krijg ik terug van anderen over dat verhaal? Wat vind ik van die reacties, hoe duid ik die? Denk ik bij kritische reacties dat zij het niet snappen of dat ik zelf aan de bak moet? Denk ik bij positieve reacties dat het lekker loopt en dat we er wel komen? Of maakt dat mij extra alert en ga ik in gesprek over samen veranderen?
