Als leider of begeleider ben je volop zichtbaar. Zichtbaarheid is niet altijd comfortabel. Het kan gepaard gaan met onprettige fysieke sensaties, zoals hartkloppingen, hoge adem of onrust in je buik. Authentiek aanwezig zijn is dan niet eenvoudig! Wanneer je leert op je gemak te zijn met je eigen zichtbaarheid, dan geeft dat energie én vergroot het je invloed.
Er zijn allerlei manieren om het ongemak dat hoort bij zichtbaarheid te ontduiken: een one (wo-)man show geven, je best doen om te verdwijnen, of de situatie en jezelf overmatig serieus nemen. Bij politici zie je verschillende van deze ontduikingsmechanismen, vooral de laatste. Het is niet eenvoudig om authentiek aanwezig te zijn als je zichtbaar bent in het openbaar.
Waarachtig zichtbaar zijn is een kwestie van aanwezig durven zijn met wat er in jou wordt aangeraakt. Je hebt je in je leiderschap te verhouden tot je kwetsbaarheid en raakbaarheid, of je wilt of niet. Dat kan een reden zijn waarom sommige (bege)leiders dol zijn op hun vak en anderen een meer ambivalente houding hebben. De beste trainers en opleiders zijn misschien wel degenen die hun beroep kiezen ondanks het feit dat ze liever niet in het middelpunt van de belangstelling staan. Hetzelfde geldt voor leiders. Sommigen hebben het druk met het onafgebroken oppoetsen van hun ego, anderen worden gemotiveerd door de wens om dienstbaar te zijn aan anderen. Hoe meer je aanwezig durft te zijn vanuit waarachtigheid in plaats van de preoccupatie met je zelfbeeld, hoe wezenlijker het contact dat ontstaat en hoe beter je anderen kunt bijstaan in hun persoonlijke ontwikkeling.
Onzichtbaar zijn is een illusie
Sommige mensen hebben een onverzadigbare behoefte aan zichtbaarheid, anderen denken dat ze kunnen doen alsof ze niet zichtbaar zijn. We verbergen ons, we etaleren een ideaal imago op social media, we schuilen achter een stoer verhaal. Er zijn leiders in organisaties die wel fysiek aanwezig zijn, maar niet beschikbaar. Maar onzichtbaar zijn is een illusie. We worden gezien, ook als we denken of hopen van niet. De mensen om je heen merken intuïtief of je waarachtig aanwezig bent en reageren daarop.
Op het eerste moment dat je ergens verschijnt, hebben mensen al een indruk van je. Daarom wordt gezegd dat de eerste seconden van een sollicitatiegesprek de belangrijkste zijn. Ik volgde ooit een workshop met uitgebreide feedback op onze eerste indruk. De andere deelnemers vertelden wat ze hadden waargenomen na een korte introductie. Dat was heel onthullend, want anderen zien dingen van jou die je niet van jezelf waarneemt. Ook dat wat je probeert te verbergen is zichtbaar.
Zichtbaarheid als improvisatie
Waarachtig aanwezig zijn is kwetsbaar, omdat je zichtbaar bent zonder franje. Het is een improvisatie. Dat is waarschijnlijk waarom we dit zo lastig vinden. Voor een groep staan, in welke rol dan ook, vergt een combinatie van improvisatie en vakmanschap. Dat maakt het werk interessant en tegelijk onvoorspelbaar. Improviseren is iets scheppen in het moment, met wat voor handen is. Het is flexibel bewegen in het hier-en-nu. Dat gaat niet per se vanzelf; jazzmuzikanten oefenen bijvoorbeeld eindeloos om vrij en ontspannen te kunnen improviseren.
Zichtbaar maken wat speelt
Soms vraagt je werk om zichtbaar te maken wat er werkelijk speelt. Dat geeft je de verantwoordelijkheid om waarachtig en uitgesproken aanwezig te zijn. Je wordt zichtbaar door iets zichtbaar te maken. Uitgesproken zijn vergt moed: je neemt een risico dat je alleen staat, omdat je een situatie op je eigen manier bekijkt. Laatst vroeg ik de leidinggevende van een team of haar was opgevallen dat als zij het woord nam, de meeste teamleden de andere kant op keken. Dat vergde van mij wel enige moed – en is me in eerste instantie ook niet in dank afgenomen. Ik heb toen voorgesteld een oefening te doen die zonder woorden in beeld bracht wat er speelde in het team. Daarna ontstond een zinvol gesprek, waarin een aantal ongezegde dingen hardop gezegd konden worden. Vervolgens werden nieuwe stappen in de ontwikkeling van het team mogelijk.
Zichtbaarheid trainen
Je talent voor zichtbaarheid kun je trainen met behulp van oefeningen en oprechte feedback. Dit helpt om het register van je gedragingen te verbreden zodat je waarachtig aanwezig kunt zijn. In oefeningen zonder woorden kun je veel ontdekken over de manier waarop je zichtbaar bent. De neiging om te nadrukkelijk aanwezig te zijn, je in te houden of je niet te laten kennen wordt waarneembaar voor jezelf en voor anderen.
Oefening: alleen maar aanwezig zijn
Ik begeleid een oefening over zichtbaarheid. De opdracht is om op te komen voor een publiek, stevig te staan en een moment helemaal aanwezig te zijn, niet groter of kleiner dan je bent, zonder iets te zeggen of te doen. Een bestuurder van een grote internationale organisatie komt op. Hij is zichtbaar nerveus, je kunt zijn zweet ruiken, zijn ongemak is voelbaar in de zaal. Na afloop zegt hij: ‘Ik heb uitgebreide mediatraining gehad, ik weet heel goed hoe ik mijn boodschap moet formuleren, ik oefen altijd wat ik ga zeggenvoor de spiegel. Maar ik weet me geen raad als ik alleen maar aanwezig moet zijn.’
Je kunt nog zoveel trucs hebben geleerd om beter zichtbaar te zijn of maximaal uit de verf te komen, mensen weten of je écht bent. Waarachtige zichtbaarheid ontstaat uit gelijktijdige afstemming op jezelf en op je omgeving. Je kunt leren om tegelijk afgestemd te zijn op jezelf en op anderen.
Energie opladen door zichtbaarheid
Zichtbaarheid is een uitdaging als je liever niet opvalt. Het is voor velen een bron van energieverlies in plaats van opladen. Als je het druk hebt met verdwijn- en verschijntrucs gaat dat ten koste van je vitaliteit. Wanneer je waarachtig zichtbaar bent, krijg je vanzelf energie en ben je in contact met je vitaliteit. Veel trainers en begeleiders zijn gewend om inspiratie te brengen en energie te geven. Je kunt leren om open te staan voor het ontvangen van energie, waardoor je minder vermoeid bent aan het einde van een werkdag.
Waarachtig zichtbaar zijn zorgt dat je oprecht contact maakt jezelf en met de mensen met wie je werkt. Het maakt dat je vrij kunt bewegen, ook in situaties die lastig, complex of intensief zijn.
Onderzoeksvragen
- Voor wie wil jij zichtbaar zijn?
- In hoeverre ben je bereid om je te laten zien? In werk en privé?
- Wat wil jij zichtbaar maken?
Bron: gebaseerd op het hoofdstuk ‘Zichtbaar zijn’ uit Sterk staan door flexibel bewegen (Boom 2024), dat werd genomineerd voor Managementboek van het Jaar 2025.
Door: Paula Kolthoff
