In organisaties praten we veel over veranderen, maar minder over wat er gebeurt wanneer het schuurt: als belangen botsen, stemmen niet gehoord worden en onzekerheid toeneemt. In het voorwoord uit het boek Vrijmoedig veranderen van Marloes van der Werf schetst Jaap Boonstra waarom juist die lastige momenten ertoe doen. Niet om ze glad te strijken of te versnellen, maar om ze serieus te nemen als bron van vernieuwing.
Dit voorwoord is een uitnodiging aan veranderprofessionals om stil te staan bij hun eigen grondhouding. Over vrijmoedigheid als keuze: durven luisteren, vragen stellen, spreken en handelen vanuit waarachtigheid, ook wanneer dat ongemakkelijk is. Het laat zien dat veranderen geen technisch stappenplan is, maar een samenspel waarin ook de veranderaar zelf in de waagschaal wordt gesteld.
Voorwoord door Jaap Boonstra
Vrijmoedig veranderen is een bijzonder boek over veranderen in organisaties. Het is geen doe-boek over hoe we anderen meekrijgen in veranderingen waar ze niet om hebben gevraagd. Het is ook geen boek met simpele recepten voor hoe je weerstand kunt voorkomen en veranderingen planmatig kunt implementeren. Het is wel een boek dat perspectief biedt op dynamiek in veranderprocessen en op veranderen als beweging. Daarmee is het een boek voor veranderprofessionals die niet bang zijn om zich uit te spreken, hun nek uit te steken en anderen uitnodigen hetzelfde te doen.
Elk veranderproces kent lastige momenten waarin belangen onder druk komen te staan, mensen onzeker worden, waarin vrijheden betwist worden, verzet gesmoord wordt, de ander niet meer wordt gehoord, vervreemding optreedt en mensen tegenover elkaar komen te staan. Vaak worden deze momenten bestreden door het nog een keer uit te leggen in plaats van te luisteren, te versnellen in plaats van te vertragen, overmoedig te acteren in plaats van even niets te doen. Dit boek laat zien dat lastige momenten ertoe doen, dat misschien juist daar de bron van vernieuwing ligt. Daarmee doet het een beroep op de veranderaar en adviseur om vrijmoedig te handelen, juist als het spannend wordt.
Vrijmoedig veranderen. Het is een interessante combinatie van woorden zoals vrij, ver, moedig, veranderen en anderen. Hoe vrij zijn we om te handelen? Hoe ver weg of nabij staan we in een verandering? Hoe moedig zijn we om het anders te doen en onszelf als veranderaars in de waagschaal te stellen? Gaat veranderen over anderen of juist ook over onszelf en hoe wij zelf handelen in veranderprocessen? De ondertitel geeft al een richting aan: durven we als veranderaars vrij en openhartig te spreken over wat we zien, wat ons bezighoudt en wat moreel het juiste lijkt om te doen?
In aansprekende concepten en illustratieve verhalen komen in dit boek beelden en praktijken naar voren van activiteiten die veranderaars kunnen ontplooien als ze kiezen voor vrijmoedigheid als grondhouding. Veranderen wordt dan meer een samenspel, een doorgaande beweging zoals een sierlijke dans. Vrijmoedigheid is geen gemakkelijke keuze, tenminste niet bij het begin van een verandering. Je verkiest vrijmoedigheid en neemt daarmee een risico dat anderen je vrijmoedigheid niet op prijs stellen. Het kan ook angstig zijn om onbeschroomd vragen te stellen en openhartig je observaties te delen, omdat je de reactie van de ander niet kunt kennen. De spreuk voorin in dit boek laat niettemin zien dat het de moeite waard is, want angst is maar voor even en spijt is voor altijd.
Vrijmoedigheid als grondhouding wordt in drie hoofdstukken zorgvuldig uitgewerkt. Kernactiviteiten zijn je open stellen en luisteren naar de ander, de kunst van het vragen stellen, vrij durven spreken en bewegen, en de moed hebben om te doen wat nodig en moreel rechtvaardig is. Vrij spreken is niet zomaar alles zeggen, is niet zomaar de titel van een hoofdstuk. Vrijmoedig spreken begint met onbevangen waarnemen en openhartig vragen stellen vanuit aandacht en vertrouwdheid met de ander. Vrijmoedig handelen staat of valt met belangeloosheid, waarbij de belangen die spelen niet worden veronachtzaamd, maar juist aandacht krijgen en besproken kunnen worden, met al het ongemak dat daarmee samen gaat. Aandacht en vertrouwdheid ontstaan in het vragen stellen en luisteren naar het verhaal van de ander. Daarin kun je ook je eigen stem laten horen, zolang die waarachtig is.
Na de verdieping van vrijmoedigheid als grondhouding worden in drie vervolghoofdstukken de kwaliteiten en activiteiten van veranderaars uitgewerkt in de dans van vrijmoedig veranderen: ontdekken, overwegen en ondervinden. Bij ontdekken gaat het om onbevangen waarnemen en waarderend kijken naar wat er gaande is. Het gaat er ook om te ontdekken wat de context is van de verandering en wat het kernvraagstuk is dat mensen bezighoudt. Bij overwegen wordt een veranderaanpak gevisualiseerd die past bij de context en het vraagstuk, waarin mensen hun stem kunnen laten horen en ruimte vinden om mee te doen. Ondervinden gaat over handelen in het hier en nu, over acteren, reflecteren en leren. En ook over doen wat nodig is en vooral niet meer dan dat.
Marloes van der Werf heeft haar sporen verdiend in veranderprocessen waarvan ze deel uitmaakte. Ook als docent waarin ze haar praktijkervaringen deelt met andere veranderprofessionals en uitnodigt om samen te experimenteren, te reflecteren en te leren om vrijmoedig te veranderen. Ze verstaat zelf de kunst om professionele twijfel toe te laten in haar eigen denken en handelen en ons daarvan deelgenoot te maken. Dat is moedig en uitnodigend, want alleen als we twijfel durven toestaan kunnen we ons ontwikkelen tot een waarachtige veranderprofessional.
In dit boek word je als veranderprofessional uitgenodigd te reflecteren op je eigen grondhouding in veranderingen en stil te staan bij je eigen waarachtigheid. Dan is er een keuze mogelijk, elke keer opnieuw, om vrijmoedig te veranderen en vrijmoedigheid te stimuleren in organisaties om samen de dans van verandering te dansen. Of blijf je liever aan de kant staan?
Uit: Vrijmoedig veranderen – Van tegenspraak naar openhartig spreken
Door: Jaap Boonstra
