Als interventiekundige Shirine Moerkerken een tik op haar vingers krijgt dan zegt ze niet: ‘sorry, ik zal het niet meer doen’, maar: ‘tja, dit gaat vaker gebeuren!’ Uit de pas lopen zodat er lucht en ruimte kan ontstaan voor nieuwe gewoontes, waarheden en oplossingen, dat is wat ze graag doet. Functioneel conflict maken noemt ze dat, op tafel met die verschillen. Ze is een van de sprekers in de Collegereeks Verandermanagement.
Onderbreken
Laatst nog liep ze met een directeur een bijeenkomst uit toen hij haar vroeg of ze hem de volgende keer misschien uit wilde laten praten. Hij bracht de boodschap beheerst maar de stoom kwam uit zijn oren zag ze. Dus vroeg ze hem op z’n Shirine Moerkerkens: vind je het kut dat ik je onderbreek? Ja, zei hij toen, dat vind ik. Vervolgens hoorde Moerkerken natuurlijk te zeggen: sorry ik zal het niet meer doen. Maar dat sociale script volgde ze niet. Ze zei: ja dit is wel vervelend want dat ga ik vaker doen. En ze legde hem ook uit waarom. Ze zei: ik onderbreek je met een reden, het is zorgvuldig overwogen, het is niet slordig. Maar omdat ik het vaker ga doen, vertel me wat je er zo vervelend aan vindt. Hij vond dat iemand onderbreken respectloos is, dat doe je gewoon niet. Waarop Moerkerken zei: weet dat ik je zeer respecteer, merk je dat niet? Ja, gaf hij toe, ik heb niet het gevoel dat je me niet respecteert. Dus, vroeg ze, kan ik dan nog iets doen waardoor je toch merkt dat ik je respecteer terwijl ik je onderbreek. Nou, zei hij, dat doe je nu eigenlijk al door het uit te leggen. En toen zei ze: dat is mooi en nu heb ik nog één lullig puntje: hoe zorgvuldig ik ook afweeg, ik maak fouten en zal je vast weleens voor niks onderbreken. Daarop schoot hij in de lach en was de kou uit de lucht.
Moerkerken, bekend van haar boek Conflict-eren, grossiert in dit soort praktijkvoorbeelden waarin ze steeds laat zien hoeveel lucht er ontstaat als je de zaken niet langer toedekt. ‘Het mooie van dit voorval was dat we ook breder in de organisatie konden gaan kijken naar andere uitingsvormen van respect. Want binnen deze organisatie hadden ze het niet zo graag over moeilijke dingen. Dat werd al snel als onbeleefd gezien. Doorgeslagen welopgevoedheid kan best lastig zijn.’
Waarom is conflict moeilijk?
Waarom vinden we verschil of conflict toch zo moeilijk?
‘Wij zijn zo gewend aan disfunctioneel conflict dat we hebben geleerd dat we dat willen oplossen, willen wegnemen. Oorlog, ruzie, vechten; dat zijn dingen waar we bang voor zijn. En dus gaan we ons netjes gedragen, het er niet over hebben, het vermijden en begraven en dan krijg je een andere vorm van disfunctioneel conflict: stil in plaats van luid. Waar je naar toe moet is functioneel conflict: leg de verschillen op tafel en zoek een derde weg waarin die verschillen mogen blijven bestaan.’
Hoe maak jij als interventiekundige zelf conflict?
‘Conflict is niets anders dan samen verschillen. Wat ik doe is uitzoeken wat mensen in een bepaalde setting normaal vinden en hebben vastgezet als waar. Daar ga ik op uit de pas lopen zodat er nieuwe gewoonten, waarheden en oplossingen mogelijk worden en er verandering kan ontstaan. Dat uit de pas lopen vinden mensen niet fijn want dan maak ik verschil, dan maak ik conflict. Dat zou ik op een disfunctionele manier kunnen doen door mijn uit de pas lopen tot waar te maken, maar dat doe ik niet. Ik zet er iets naast en dan wordt het functioneel want dan mogen de werkelijkheden naast elkaar bestaan. Ik blijf altijd in meervoudigheid werken. Mijn doel is niet om de neuzen dezelfde kant op te krijgen, maar om te onderzoeken hoe mensen vanuit verschil kunnen samenwerken. Dat lucht op, dan hoeven ze het niet meer eens te worden. Je hoeft van mij geen gemiddelde te kiezen of een wereldvredecompromis te sluiten.’
Mijn doel is niet om de neuzen dezelfde kant op te krijgen, maar om te onderzoeken hoe mensen vanuit verschil kunnen samenwerken.
Werkelijkheidsdefinities
Moerkerken maakt daarbij gebruik van wat ze noemt werkelijkheidsdefinities. Werkelijkheden worden sociaal geconstrueerd, zegt ze. ‘Wij doen nu net alsof we een interview hebben en jij doet nu alsof jij de interviewer bent en ik de geïnterviewde. Als we dat allebei blijven geloven, dan handelen we daarnaar en dan wordt het werkelijkheid. Dat doen we ook als we bij de Etos komen en de caissière vraagt: heeft u alles kunnen vinden? Dan moet jij als klant zeggen: ja hoor, alles gevonden. Laatst was ik er met een filosoof en die antwoordde: nee, maar ik heb ook niet alles gezocht. Dat werkte verwarrend, de werkelijkheidsdefinitie van de caissière werd ter discussie gesteld. En dat vinden mensen niet fijn. Mensen zijn altijd bang om hun definitie van de werkelijkheid te verliezen, daar hebben ze van alles op gebouwd. Dat er veranderkundigen bestaan is ook maar een sociaal construct en als we dat ontkennen, nou dan heb ik geen werk meer.’
De oplossing is dat je accepteert dat ieder sociaal construct mogelijk is, zegt Moerkerken. ‘Dan hoef je beide niets te verliezen en dat is de voorwaarde voor functioneel conflict. Je moet het zelfvertrouwen hebben dat je jouw werkelijkheidsdefinitie niet zomaar verliest. Dus in het voorbeeld met de directeur maakte ik eerst zijn werkelijkheidsdefinitie iets belangrijker door te benoemen dat het kut was dat ik hem onderbrak. Daarna maakte ik mijn eigen definitie groter door te benoemen dat ik het zou blijven doen. In dat interactietje werk ik heel hard om de werkelijkheden naast elkaar te houden.’
‘Waar denk je het over oneens te zijn? ‘
Je laat op congressen mensen wel eens in duo’s werken met de volgende opdracht. ‘Spreek tegen elkaar uit waarin je denkt het oneens te zijn met elkaar, welke vraag je denkt niet te mogen stellen en welk oordeel je niet mag uitspreken omdat dat ongemak brengt’. Dat is best eng. Is dat nou in elke setting verstandig?
‘Nee, het moet wel bijdragen aan het resultaat dat je met elkaar wil bereiken. Helpt het om de organisatie haar taak beter te laten vervullen? En op congressen is het je taak om iets te leren, conflicteren in dit geval. Dus dan kun je bijvoorbeeld tegen een onbekende zeggen: jij ziet er zo aardig uit, ik denk niet dat jij ruzie kunt maken. Het is weleens gebeurd dat mensen uit de bocht vlogen. Een vrouw zei eens tegen een andere vrouw: ik vind je veel te dik. Dat vond die andere vrouw niet leuk natuurlijk. Toen ik er met toestemming even op doorging, bleek dat zij in een pittige organisatie werkte, vooral energie in anderen stak en niet altijd goed voor zichzelf zorgde. Door die stress vond ze het lastig om op gewicht te blijven. Toen kwam er toch iets heel moois terug en had de persoon met het oordeel intuïtief iets goeds te pakken gehad, maar dit niet gerelateerd aan de taak.’
Kan het te lomp worden?
‘Ja. Je moet oprecht hard werken om de werkelijkheid van de ander goed overeind te houden en dus de ander serieus nemen. Als je daar niet toe in staat bent omdat je bang bent je eigen werkelijkheidsdefinitie te verliezen, dan ben je gewoon bot en dan ben je gewoon luid disfunctioneel bezig. Voor mij zit dat functionele echt in het evenwicht tussen goed staan voor je eigen definitie van wat jij zegt, ziet en denkt en tegelijk maximaal nieuwsgierig zijn naar de werkelijkheidsdefinitie van de ander.’
Waarheden vastzetten
Welke waarheden heb jij voor jezelf vastgezet?
‘Ik heb in mijn carrière altijd gehandeld vanuit vooruitgang. Dat gaat niet meer, we moeten accepteren dat we in een periode van achteruitgang verkeren. In elk maatschappelijk domein komt gedoe voor. De ambachtsmensen verdwijnen. Als ik het onderwijs van mijn kinderen zie dan denk ik, stonden er maar meer vakmensen voor de klas. In veel maatschappelijke domeinen zijn vakmensen de afgelopen jaren gillend weggerend. Wij als veranderkundigen zetten soms onbedoeld deze problemen verder vast omdat we te veel vanuit vooruitgang en maakbaarheid denken. En we blijven dus maar bezig met managementtrainingen in zaaltjes om meer van hetzelfde te doen en zijn daarmee eigenlijk medeschuldig aan de ellende die zich langzamerhand ontvouwt. Ook wij als veranderkundigen moeten ons eigen vak kritisch tegen het licht houden. Daarom heb ik ook het congres over de toekomst van veranderkunde geïnitieerd op 25 maart.
Ook ik vind het moeilijk om in deze tijd resultaten te behalen. Ik heb opdrachten gedaan waarin ik met methodische precisie ontzettend mijn best heb gedaan en toch niet kan zeggen dat de organisaties het daarna beter deden. Het is niet zo maakbaar. Ik moest daarin zelf door een proces: wat heb ik nu eigenlijk bereikt? Gelukkig denk ik dan vaak aan een uitspraak van mijn hoogleraar: “vooruit moet je de wereld willen veranderen en als je terugkijkt dan moet je je afvragen of je één mens onomkeerbaar hebt geraakt.” Nou, daarop toetsend zijn mijn opdrachten wel geslaagd.’
Kan dat ene mens ook jij zelf zijn?
‘Jazeker, daarom heet mijn eerste boek “Hoe ik verander”. Want ik verander mee door de opdrachten die ik doe. Op dit moment werk ik aan een nieuw boek dat gaat over veranderen in tijden van achteruitgang.’
Klinkt als een leuk boek…
‘Haha, ja klanten schrikken er ook van als ik het benoem. Maar het past heel erg bij wat ik doe. Ik wil altijd de andere geluiden opzoeken en zo functioneel conflict maken met anderen en mezelf. Ik daag steeds datgene uit wat mensen hebben vastgezet als waar. Dat we altijd vooruitgaan, dat is zo’n waarheid.’
Wat wordt de boodschap?
‘Ik denk dat wij als veranderkundigen organisaties en professionals op een andere manier moeten steunen in tijden van vooruitgang dan in tijden van achteruitgang. De term moed staat daarbij centraal, omdat deze professionals in het systeem vaak niet gesteund worden. Moed, zodat we antwoorden die na de oorlog zijn bedacht kunnen ontmantelen. Moed, zodat we slechte managers kunnen ontslaan terwijl iedereen in het systeem zegt: doe maar niet, plak maar een plakbandje. Mijn werk gaat over het wegtrekken van kleedjes. Ik maak het lelijk, ik onthul de problemen. Dat kleedje lag er toch goed, denken mensen dan. Helaas, daar red je het niet meer mee, de kleedjes worden te klein.’
Over Shirine Moerkerken
Shirine Moerkerken is interventiekundige en oprichter van Strange | Strategy and Change. Ze werkt met bestuurders van organisaties en organisatienetwerken om hun effectiviteit in het bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken te vergroten. Ze publiceerde onder andere Conflicteren (2021).
- Shirine Moerkerken spreekt in de Collegereeks Verandermanagement. Erbij zijn? Inschrijven kan hier.
Op 25 maart 2026 wordt op het congres Veranderen voor de Toekomst het boek Veranderen voor de Toekomst, uitgegeven door Boom uitgevers, gepresenteerd.
Door: Jannie Benedictus
