Maakbaarheidsdruk is de overtuiging dat onrust verdwijnt als jij maar beter organiseert, slimmer plant en consequenter uitvoert. Dat onrust verdwijnt als je het systeem maar verfijnt. Die overtuiging klinkt logisch. En precies daarom is ze zo hardnekkig.
Hoe werkt maakbaarheidsdruk?
In de praktijk ziet dat er zo uit:
Op maandagochtend zit Mark aan zijn bureau. Ervaren directeur, inhoudelijk sterk. Zijn digitale agenda is een kunstwerk: kleurcodes, focusblokken, buffers. Elk uur heeft een functie. Op zijn telefoon staat een nieuwe to-do-app die belooft om eindelijk rust te brengen. Tegen elven is het schema al uit balans. Een overleg loopt uit. Een medewerker klopt aan met een vraag die Mark wel even overpakt. Aan het eind van de dag heeft Mark veel gedaan. En toch overheerst dat ene gevoel: dit was niet strak genoeg. Dus schaft hij ’s avonds nog een ‘add-on’ in de app aan. Morgen beter.
Sanne is ondernemer. Ze start haar dag met een koude douche. Ze schrijft. Zet een intentie. Sluit af met dankbaarheid. Haar routines zijn doordacht. Haar reflecties oprecht. Ze doet wat veel mensen helpt en richting geeft. En het werkt ook. Tot op
zekere hoogte. Halverwege de week sluipt er iets in. Het gevoel dat ze achterloopt. Ze slaat een routine over. Een dag voelt minder gefocust. Haar hoofd is er snel bij: ‘Zie je wel, je hebt het alweer laten glippen.’ Dus wordt haar systeem strakker. Nog
bewuster. Nog consistenter. In de hoop dat het gevoel verdwijnt.
Wat doet maakbaarheidsdruk met je?
Maakbaarheidsdruk komt binnen via ideeën over succes, voortgang en discipline. Langzaam groeit het idee dat jij overal verantwoordelijk voor bent. Je gaat sturen op tempo, uitkomst en beoordeling tegelijk, ook daar waar je invloed beperkt is. Begrip wordt een norm. Weten voelt als vereiste. In zulke omgevingen wordt actie de veiligste reflex. Rust wordt een beloning, geen vertrekpunt. Eerst leveren. Eerst verbeteren. Eerst laten zien dat je controle hebt.
Onderzoek van onder anderen Ellen Langer (1975) en latere studies binnen de stress- en organisatiepsychologie laten zien dat een sterke focus op persoonlijke controle in complexe omgevingen een paradoxaal effect heeft. Hoe minder invloed je daadwerkelijk hebt, hoe groter de spanning wordt wanneer je toch gelooft dat alles beheersbaar zou moeten zijn. Controle, ooit bedoeld als houvast, wordt dan een bron van stress.
In beweging zonder te kiezen
Opeens viel het kwartje bij mij. Mijn geloof in maakbaarheid was geen kracht meer, maar een manier om iets te vermijden. Zolang ik bleef optimaliseren, hoefde ik niet stil te staan bij vragen die zich niet laten oplossen met discipline of planning. Ik was al jaren in beweging gebleven zonder werkelijk te kiezen. Maakbaarheidsdruk put je uit als je zelf bent gaan geloven dat falen geen optie is.
Bron: Van rennen naar kiezen
Door: Albert Goldsteen
Albert Goldsteen is ondernemer en mentor voor leiders, ondernemers en professionals. In zijn werk ontmaskert hij drukte als systeem en onderbeslistheid als verborgen patroon.
