Hoe verder met een onoverbrugbare kloof bij polarisatie? Als er geen gesprek meer mogelijk is over de feiten en de waarheid, wat blijft er dan nog over? ‘Niets’, zou je denken. Je zo snel mogelijk weer omringen met mensen die wel nog rationeel en genuanceerd kunnen denken? Hoe kun je bij een dergelijke absolute breakdown in het onderlinge vertrouwen, überhaupt nog met elkaar in gesprek blijven, laat staan een verbinding aangaan?
Het dagelijks leven
De sleutel voor het opbouwen van vertrouwen ligt juist op het basale niveau van de dagelijkse omgang en het dagelijks leven. Ik kan mij goed voorstellen dat er op dat niveau nog meer gedeelde waarden zijn. Ordelijkheid, beleefdheid, gastvrijheid, vriendschap, zorg voor elkaar, zorg voor kinderen en kleinkinderen, verantwoordelijkheid om iets moois van het leven te maken, liefde voor het werk, …
Viktor Orbán
Een vriend die er uitgesproken liberale ideeën op nahoudt, vertelde me van zijn warme vriendschap met een Hongaarse familie die helemaal achter het beleid van Viktor Orbán staat. Het gaf hem een beetje een bevreemdend en verwarrend gevoel, zo warm te worden ontvangen door zijn Hongaarse vrienden en er toch een heel ander wereldbeeld op na te houden. De vriendschap had hem in ieder geval geleerd om beter de context te begrijpen waarin deze ideeën zijn kunnen ontstaan. Wil dat zeggen dat we onze eigen standpunten in naam van de vriendschap moeten verloochenen of dat we hen naar de mond moeten zitten praten als we bij hen te gast zijn? Nee zeker niet, maar het is een uitnodiging om goed te luisteren waarom deze mensen, die in vele opzichten heel sterk op ons gelijken en een aantal belangrijke waarden met ons delen, in een bepaalde maatschappelijke context er toch heel andere standpunten op na kunnen houden.
Context
Misschien zouden we zelf ook wel andere keuzes maken als we in dezelfde context waren. Ikzelf kan mij in ieder geval levendig voorstellen dat als ik met hart en ziel zou geloven dat er een samenzwering tegen de democratie zou zijn en dat de kiesresultaten echt vervalst zijn, ik wellicht ook de moeite had genomen om naar Washington af te reizen, misschien dan wel niet meedoen aan de bestorming van het Capitool, maar het wel toejuichen. Ik zou me iemand van het legitieme verzet voelen die het onrecht echt durft aan te pakken en aan de goede kant van de geschiedenis staat.
Samenzweringstheorieën
Samenzweringstheorieën vinden vooral een vruchtbare bodem als mensen zich machteloos voelen. Het maakt hun eigen gevoel van machteloosheid voor henzelf verteerbaar. ‘Het is niet mijn eigen schuld dat ik voel dat ik weinig stuur heb op mijn eigen leven of op de samenleving waar ik deel van uitmaak, maar ik ben het slachtoffer van een oppermachtig, ongrijpbaar en kwaadaardig systeem, dat mijn redder en held (in dit geval Trump) omver wil gooien.’ Dit brengt ons bij de kern van de zaak. De uitdaging die velen voelen en waar we allemaal voor staan: ‘Hoe kunnen we grip krijgen op een wereld die steeds complexer en ongrijpbaarder wordt?’
En in organisaties?
Polarisatie doet zich niet alleen op maatschappelijk niveau voor, maar komt eveneens voor binnen organisaties, vaak over heel andere, werkgerelateerde thema’s: front office versus back office, regio’s versus hoofdkantoor, de commerciële afdeling versus de afdeling compliance, primair proces versus ondersteunende diensten, et cetera. Of twee groepen binnen een team: degenen die radicaal willen veranderen versus degenen die dat enkel mondjesmaat en geleidelijk willen; de voorstanders van grotere efficiëntie versus die van meer menselijke maat; de oudgedienden versus de nieuwe generatie. Tegelijkertijd zien we dat ook brede maatschappelijke thema’s naar binnen worden gehaald en voor spanningen en verdeeldheid kunnen zorgen.
Wij-zij-denken en identitaire vernauwing
Bij polarisatie binnen organisaties spelen dezelfde mechanismen van wij-zij-denken en identitaire vernauwing. Er zijn echter ook een aantal belangrijke verschillen, waardoor deze vormen van polarisatie iets gemakkelijker te hanteren zijn:
- Er is een overkoepelend en gemeenschappelijk doel, namelijk de missie en het doel van de organisatie. Mensen in een organisatie kunnen worden samengebracht rond dit doel en erop aangesproken worden. Dit is minder aanwezig of veel vager in een samenleving, als het al niet door maatschappelijke fragmentatie helemaal ontbreekt. Over dit organisatiedoel kunnen er uiteraard ook verschillen in visie zijn. Maar omdat deze mogelijke verschillen een directe impact hebben op de samenwerking en de resultaten, is er ook veel meer urgentie om ze ten gronde aan te pakken.
- Er is ook een gemeenschappelijk kader van regels en omgangsvormen, waar mensen zich contractueel aan verbinden. Als mensen zich hier niet aan willen conformeren, kunnen ze uit de organisatie worden gezet. Dit kan in een samenleving uiteraard niet. Dit geeft veel meer sturingsmogelijkheden voor de leiding om in te grijpen, met name ten aanzien van de aanjagers van polarisatie.
- De groep van betrokkenen is kleiner en overzichtelijker, wat het gemakkelijker maakt om alle belanghebbenden mee te nemen in een proces van depolarisatie en dialoog. Voor grote organisaties wordt dat natuurlijk lastiger om dit organisatiebreed te doen, maar dan is er wel nog de mogelijkheid om dit proces in parallel op het niveau van afdelingen of teams te organiseren.
- Medewerkers zijn afhankelijk van elkaar en dus veroordeeld om met elkaar te communiceren en samen te werken. Ze kunnen zich dan ook niet helemaal in hun bubbel terugtrekken. Fysieke afstand kan er wel voor zorgen dat mensen elkaar niet onder ogen hoeven te komen en zich kunnen beperken tot afstandelijk e-mailverkeer. Maar dit zijn wel zaken waarop interventies mogelijk zijn.
Met deze verschillen in het achterhoofd zullen in dit boek voorbeelden uit beide contexten – samenleving en organisatie – aan bod komen.
Bron: (De)polarisatie – Een paradoxale aanpak voor samenleving en organisatie
Door: Ivo Brughmans
