De ontmoeting als bron van leren

Om leren mogelijk te maken, hebben we secure bases nodig. Een secure base is een bron waardoor we ons welkom voelen en die ons inspireert en aanmoedigt om in verbinding de uitdagingen die het leven biedt aan te gaan. Wanneer we het hebben over secure bases, hebben we het altijd over twee aspecten. We gebruiken hiervoor het Engelse begrippenpaar caring en daring. Een secure base biedt veiligheid, verbinding en vertrouwen (caring), en moedigt aan en daagt uit tot het nemen van risico (daring). Dit lijkt een tegenstrijdigheid. Beide zijn echter nodig om iemands onbenutte potentieel aan te spreken en zo groei mogelijk te maken.

Wat maakt in het contact en de verbinding tussen begeleider en cliënt de dans tussen caring en daring mogelijk? Je grootste instrument is de ontmoeting, en dan zowel de ontmoeting met de ander, als de ontmoeting met jezelf in contact met de ander. Verbinding gaat over energie die uitgewisseld wordt, cognitief, emotioneel, fysiek en spiritueel. In de ogen van de ander ontmoet jij jezelf, zie jij jouw eigen licht en jouw eigen donker, je eigen schaduw. Het verhaal van de ander raakt aan jouw eigen levensverhaal als begeleider. Neuraal ben je als mens toegerust om je empathisch te verplaatsen in de ander en je in te leven in zijn situatie. Het ongemak van de ander vergt het verduren van je eigen ongemak, je geraakt zijn.

‘Het heeft me een jaar therapie gekost om in te zien dat kwetsbaarheid de enige deur naar intimiteit is. […] Wetenschappers zijn het er intussen over eens dat we neurologisch geprogrammeerd zijn om verbinding aan te gaan met elkaar. We zijn gemaakt om te geven, te zorgen, empathisch te zijn. Maar wat betekent het precies, en vooral, wat weerhoudt ons ervan om het te doen? Wat telkens opnieuw opdook was de angst voor gebrek aan verbondenheid. De stress die we hebben als we iets hebben gedaan of gelaten dat ons liefde en waardering kan onthouden kun je samenvatten als schaamte. Daar stond ik dan. Schaamte is niet bepaald een ideaal studieobject. Niemand wil erover praten, net omdat het zo’n krachtige, pijnlijke en complexe emotie is. […] Schaamte is dat intens pijnlijke gevoel dat we het niet waard zijn om graag gezien te worden en ergens bij te horen. De meest menselijke en primitieve emotie die we kennen, en vooral een emotie met een geheugen. Iedereen kan zich een bepaalde gebeurtenis voor de geest halen en zich meteen weer schamen. […] Schaamte is dodelijk en we zitten erin tot over onze oren. Het kruipt in elk hoekje van je leven, het bepaalt alles.’ – Brené Brown

Je bent gemaakt om je te verbinden en in te leven in de ander. Our brains are hardwired for connection. Vanuit schaamte en angst (separation anxiety) doen mensen echter helaas vaak het tegenovergestelde. Jij ontkomt daar als coach ook niet aan. Ook jij, hoe ervaren je ook bent, kent de angst voor afwijzing. Jouw verlangen naar erbij horen (sense of belonging) komt met jou de spreekkamer binnen. Dit voelen en toch de brug slaan naar de ander – uitreiken, welkom heten en je werkelijk met de ander verbinden – is onderdeel van jouw opgave als coach.

Dramadriehoek

De dramadriehoek ligt in de spreekkamer of in het werken met een team op de loer. We willen van betekenis zijn voor die ander, voelen misschien heel goed en verfijnd aan wat de ander nodig zou hebben. In de nabijheid is er een kans dat je in de positie van de zogenoemde ‘redder’ terechtkomt. De redder is onderdeel van de dynamiek die bekendstaat als de dramadriehoek. In die dynamiek is er, naast de redder, een ‘slachtoffer’ of een ‘aanklager’; deze posities versterken elkaar in negatieve zin. Ondanks de – aan de oppervlakte – goede bedoelingen van de redder om te willen helpen, plaatst zijn gedrag de ander mogelijk in de slachtoffer- of aanklagerpositie, of versterkt deze. Dat komt omdat in de onderstroom van het gedrag van de redder de aansluiting bij de behoefte van de ander mist. De redder ‘wil het oplossen’ voor de ander. De redder wil en erkend worden in zijn reddersrol. Daarmee gaat de redder echter aan de autonomie van de ander voorbij. Door je bereidheid om te willen helpen af te stemmen op de ander, spreek je zijn autonomie aan.
Op een diepere laag is de reddersenergie een hechtingsbeweging. Het is een antwoord op een onveilige hechting, een manier om de pijn van niet gezien worden te verhullen of de angst voor het verlies van de verbinding te vermijden. Je kunt je wel voorstellen dat als je deze hechtingsbeweging meeneemt in het contact, dit niet een veld van ontdekken en leren opent. In de basis is ‘redden’ een gebrek aan daring en een teveel aan caring, ook al ziet het er soms niet zo uit.

Als je alleen veiligheid en bescherming zou bieden, zou je een bron van grote troost voor iemand zijn. Echter, als je niet aan zou zetten tot het nemen van risico, het doen van ontdekkingen en het zoeken van uitdagingen, zou je te beschermend zijn (rescuing) en groei tegenhouden. Wanneer je uitdaagt tot het nemen van risico met onvoldoende bescherming en veiligheid, zal iemand zich onveilig voelen, blootgesteld aan gevaar. Wanneer kwetsbaarheid overvraagd wordt, kan iemand zich instinctief gaan verdedigen of beschermen, waardoor leren juist wordt geblokkeerd. De beleving van risico zonder bescherming spreekt vooral de neurologische systemen aan die zorgen voor het overleven; systemen die echter vooral herhalen wat je tot nu toe al deed en die voor leren en ontwikkelen minder toereikend zijn. Te veilig of te onveilig zorgen er allebei voor dat je niet in een stand van ontvankelijkheid en nieuwsgierigheid komt, essentieel voor leren.

Acht deelnemers zitten in de groep met de begeleider. De begeleider voert een groepsgesprek met de deelnemers rondom grensoverschrijdend gedrag. Een van de deelnemers deelt in de groep, kwetsbaar, een ervaring. Een andere deelnemer reageert met een wat luide stem: ‘Dat is toch niet grensoverschrijdend, dat moet toch gewoon kunnen? Ik vind het nogal wat dat je dat zo zegt!’ De begeleider schrikt, verliest zijn nieuwsgierigheid en reageert: ‘Het is niet aan jou om daarover te oordelen, hij deelt kwetsbaar over wat hij heeft meegemaakt.’ In de pauze komt de deelnemer die de ervaring inbracht naar de begeleider toe: ‘Ik vond het fijn dat je het voor me opnam en ik had zelf ook wel willen zeggen hoe het voor mij was.’ De begeleider realiseert zich dat hij te snel heeft gereageerd en de deelnemer is gaan beschermen en redden. Hij biedt zijn excuses aan.
Na de pauze doet de begeleider met de groep een verkenning over hoe zij het kennen om de ander te gaan redden en welke emotie ze zo vermijden of dempen in zichzelf. Hij biedt ook zijn excuses aan de andere deelnemer aan. ‘Ik reageerde fel toen ik zei: “Het is niet aan jou”. Ik realiseerde me in de pauze hoezeer ik ineens getriggerd werd. Alsof mijn vader zegt: “Stel je niet aan.” Zullen we verder op onderzoek gaan?’

Door: Jakob van Wielink

Uit: Het ambacht van de secure base coach – Transitie mogelijk maken