Op 25 maart 2026 verscheen het boek Veranderen voor de toekomst – werken aan een mooiere wereld onder redactie van Jaap Boonstra en Marjo Dubbeldam met bijdragen van 30 auteurs. Vanuit die samenwerking ontstond een gevarieerd en intrigerend boek dat uitnodigt tot reflectie en actie. In dit korte artikel kijkt Marjo Dubbeldam terug op de totstandkoming van het boek en wat dat met haar deed als redacteur, auteur en veranderaar. En ze kijkt vooruit naar de toekomst met een oproep om het goede te doen.
Niets blijft zoals het is
Werken als veranderaar is het je voortdurend realiseren dat weinig of niets hetzelfde blijft. Dat weet ik al jaren en toch voelt dat regelmatig behoorlijk lastig. Een bekende groef kan vaak heel comfortabel voelen. En een oud pad roept soms mooie herinneringen op. Bovendien is het niet zo, dat veranderen per definitie een aantrekkelijke bezigheid is.
Tijdens het werken aan Veranderen voor de toekomst – Werken aan een mooiere wereld werd ik met regelmaat geconfronteerd met het feit, dat alles verandert. En deze keer voelde dat heel plezierig. Vooral omdat ik het ene na het andere verrassende en positief geladen beeld van mogelijke toekomsten van veranderen gepresenteerd kreeg.
Ik las over voor mij nieuwe concepten en theorie en zag andere inkleuringen van begrippen voorbijkomen. Er werden mij bijzondere manieren om onderzoek te doen aangereikt. Ook het hier en daar afwijkende taalgebruik werkte verrijkend en maakte indruk. Vaak zag ik stukken tekst waar ik wat meer herlees tijd voor nodig had.
Impact
Bij eerste lezing en redactie van de hoofdstukken waren er begrippen die mij direct opvielen en zinnen die insloegen en in mijn hoofd bleven hangen. Ik noem er een paar, in willekeurige volgorde:
- Hoe ziet veranderen in het antropoceen eruit? En wat is dan de verwevenheid met het meer dan menselijke?
- De ‘slenterfase’ aan het begin van het adviesproces, waarin de veranderaar bijna terloops, zonder planning meedoet, meeloopt en informatie ophaalt.
- De uitspraak van Bayo Akomolafe ‘De tijden zijn urgent, laten we vertragen’.
- Het hoopvolle pleidooi voor ‘poëtisch activisme’.
- Co-creatie: het pad maken terwijl je loopt.
- De vertaling van Foucault’s parrhesia naar vrijmoedigheid als grondhouding; ongedwongen kijken, openhartig spreken en moedig handelen.
- De veranderaar als strategische actor, die zonder uitnodiging van de opdrachtgever een flexplek zoekt vlak bij de bestuurdersgang en vaak ‘toevallig‘ even een stukje meeloopt, vragen stelt en informatie ophaalt.
- Ontvankelijkheid: stappen in het onbekende.
- De denkadviseur verandert niets, hij voegt geen analyse of oplossing toe, maar markeert een ruimte waarin taal zichzelf kan laten zien. Toch blijft niets onveranderd.
- De term ‘verschiltaal’ met de vier manieren om mensen uit te nodigen om verschil toe te laten in hun eigen opvattingen.
- De magische ‘cypher’ bij veranderen: het karakteristieke van variaties maken, het om en om instappen en het tonen van het beste dat je in huis hebt.
- Hoe kunnen we ons voorbereiden op iets wat we niet kunnen kennen?
Wat brengt dit boek?
Dit boek heeft mij veel gebracht. Als eerste: een opvallende diversiteit in de toekomstbeelden van de veranderkunde en in die van de veranderaar. Daar komt bij, dat de toekomstbeelden hoopvolle perspectieven bieden. Bovendien wordt niet uit de weg gegaan, dat veranderprocessen vaak gekenmerkt worden door ongemak, verwarring, polarisatie en complexiteit. Er komt een scala aan toekomsten in beeld, waarbij het telkens nadrukkelijk gaat om het werken aan een betere wereld.
Als er al sprake is van een methodische verdieping is die bijna altijd speels en niet al te nadrukkelijk geconstrueerd. Niemand heeft het over projectplannen of over managementconcepten. Misschien figureren ze op de achtergrond, maar ze worden niet als zodanig benoemd.
Het verzamelen van informatie over ‘wat er speelt’ gaat vaak informeel en in veel gevallen bijna terloops. Regel is dat alle betrokkenen aan tafel zitten. Alle verhalen hebben iets eigens en stralen warmte en kracht uit.
Vijf paden naar een hoopvolle toekomst
Er komen in het boek vijf richtingen of paden in beeld, die perspectief bieden op de veranderkunde voor morgen en overmorgen. Dat zijn: de verbinding maken met maatschappelijke vraagstukken, investeren in interdisciplinair werken, bruggen slaan naar andere gebieden of disciplines, werken aan technologie met een positieve impact en samenwerken met de kunsten.
De laatste is mijn persoonlijke favoriet. Want de kunsten en veranderen hebben een sterke band. Zo veroorzaakte die ene foto van een Vietnamees meisje dat was getroffen door napalm een omslag in de Vietnam oorlog. Kan muziek emoties laten voelen en de wereld oproepen tot verzet? Kunnen we het probleem dansen zodat we het werkelijk ervaren? Kan een schilderij na tientallen jaren nog steeds de waanzin van een oorlog laten zien?
Het onderzoeken en verkennen van de vijf paden vraagt om veranderaars die ruimte creëren voor betekenisgeving, die de grenzen van de eigen discipline negeren, reflectie plegen en de moed hebben om in verzet te gaan.
Veranderkunde in de toekomst is dan ook veel meer dan een methodische discipline. Het is een praktijk van aandacht, vakmanschap en relationele wijsheid. Het gaat om het goede doen. Dat is wat ons te doen staat!
Door: Marjo Dubbeldam. Zij is samen met Jaap Boonstra de initiatiefnemer van het boek Veranderen voor de Toekomst. In dit boek delen dertig experts delen hun inzichten, verhalen en ervaringen over hoe verandering onze wereld vormgeeft,
