Wat is de toekomst van veranderkunde? In deze blog pleiten Marijne Vos en Ben Kuiken voor meer speelruimte in organisaties. Alleen door te spelen ontstaat er iets nieuws.
Het vak van veranderkunde is de afgelopen decennia behoorlijk geprofessionaliseerd. Er zijn volop programma’s in organisaties om het leiderschap te versterken, vaardigheden te ontwikkelen en de organisatie verder te professionaliseren. Organisatieadviseurs zijn goed getraind om het juiste te doen: zorgvuldig interveniëren, scherp analyseren, slim puzzelen. Veranderen is een kwestie geworden van bekwaamheid, beheersing en logica. Maar toch ontbreekt er iets.
Dit werd ons onlangs nog eens duidelijk toen een van ons werd gebeld door een ervaren veranderkundige met de boodschap: ik mis iets in mijn werk. Ergens onderweg was de lichtheid uit zijn werk verdwenen.
Deze vraag sluit aan bij waarom wij denken dat er een speels perspectief nodig is in organisaties. Voor het boek Veranderen voor de Toekomst schreven we een hoofdstuk met de titel ‘Speelruimte creëren in veranderende organisaties’. Het boek en het artikel bieden een ander perspectief op verandering en organisaties. Een lichter, menselijker en vooral speelser perspectief. In deze blog lichten we dit perspectief verder toe.
Het verschil tussen spel en spelen
Allereerst stellen we dat organisaties geen beheersbare machines zijn, zoals we nog maar al te vaak denken, maar complexe processen van betekenisgeving. Dat betekent dat geen van de actoren grip heeft op wat er ontstaat, ook het management of de veranderkundige niet. Maar iedereen heeft daarmee wel invloed: we zijn allemaal spelers van het spel dat we ‘organisatie’ noemen.
Maar dit spel kun je op verschillende manieren spelen. Daarom maken wij een onderscheid tussen spel en spelen. Spel wordt tegenwoordig vaak ingezet in organisaties om bepaalde doelen te bereiken. Bijvoorbeeld als interventie om de samenwerking te versterken, nieuwe mogelijkheden of ideeën te genereren of te experimenteren met nieuw gedrag. Dat noemen we ook wel serious gaming.
En hoewel dat functioneel is en soms tot mooie en inspirerende sessies leidt, denken wij dat er een gevaar in schuilt. Het risico is namelijk dat het spel tot doel wordt verheven, en dat de deelnemers vergeten te spelen. Daarmee schiet het zijn doel voorbij.
Spelen is vrijer dan spel, minder doelgericht. Het is eerder een houding dan een specifieke vorm. Het sluit ook beter aan bij hoe we als mensen intrinsiek gemotiveerd zijn om te leren, samen te werken en in beweging te komen. Niet voor niets noemde de historicus Johan Huizinga de mens een homo ludens, de spelende mens. Alle mooie dingen die de mens heeft voortgebracht, zoals kunst, innovaties, of sociale netwerken, zijn ontstaan door spelen.
Het nuttigheidsdenken voorbij
In een tijd waarin alles nut moet hebben, waarin elke interventie resultaat moet opleveren en elk gesprek onderdeel is van een groter programma, is het nog belangrijker om ruimte te creëren om te spelen. Niet als gimmick of werkvorm, maar als houding. Spelen creëert een vrije ruimte waarin nog niet alles vastligt, waar iets nieuws kan ontstaan dat we vooraf niet hadden bedacht. Het is een plek waar mensen elkaar weer kunnen ontmoeten zonder direct iets te moeten fixen. Waar betekenis niet wordt opgelegd, maar vanzelf ontstaat. Waar verbinding geen doel is, maar een gevolg. In het spelen leren we continu door iedereen erbij te betrekken en gezamenlijk uit te vinden en te proberen wat werkt.
Het volgen van de veranderenergie
Samen met de adviseur gingen we op zoek naar waar de speelruimte lag om meer te gaan spelen. Opvallend genoeg ontdekten we al snel dat er eigenlijk al veel gespeeld werd in de organisatie, alleen werd het niet zo benoemd.
In het dagelijkse werk zien we mensen voortdurend kleine veranderingen en verbeteringen realiseren. Juist dat gesleutel leidt tot vernieuwing en verandering. Dit ogenschijnlijk nutteloze, maar vaak juist zinvolle spelen vindt al volop plaats in organisaties. Het ontstaat terwijl mensen andere dingen aan het doen zijn: in kleine grapjes tijdens een vergadering, in de speelse manier waarop mensen hun werk aanpakken, in uitdagingen die ze zichzelf opleggen of in creatieve manieren van doen. Medewerkers verbeteren en veranderen continu. Niet omdat er een veranderplan is, maar omdat mensen van nature gemotiveerd zijn om te leren en dingen beter te maken.
Het spel meespelen
De veranderkundige speelt in zekere zin mee in het veranderproces. Maar waar de behoefte groot is om dingen goed te doen en te perfectioneren, verliezen we soms de ruimte om dingen uit te proberen en te spelen. Om samen met de betrokkenen in het hier en nu te ontdekken wat werkt – en wat (nog) niet. Dat vraagt van veranderkundigen niet alleen kennis en ervaring, maar ook intuïtie en soms zelfs een beetje magie. Zoals een alternatief denkkader, een andere taal of een ritueel.
Soms beweeg je mee met het spel van de organisatie: met de taal, de regels en de patronen. Maar soms speel je juist met de heersende conventies, aannames en verwachtingen. Dat vraagt niet alleen het loslaten van vooraf bedachte uitkomsten, maar ook de moed om iets anders te proberen.
Neem jezelf niet te serieus
De bevriende adviseur vertelde dat hij vroeger vaak humor gebruikte in zijn werk, maar dat hij daar ooit op was aangesproken door een andere adviseur. En dat herkennen we. Spelen en speelsheid worden in organisaties vaak in het hoekje van plezier en entertainment geplaatst, tegenover serieus, professioneel of kundig. Daarmee verliezen we iets waardevols. In organisaties, maar ook in onszelf.
Spelen is een mindset, een houding. Het helpt ons om uit de vanzelfsprekendheden van het dagelijks werk te stappen en levert energie en echte ervaringen op. Wij geloven dat de toekomst van de veranderkunde ligt in meer durven spelen. Of, om af te sluiten met Johan Huizinga:
“Spel is geen vrijblijvendheid, maar een serieuze bezigheid waarin mensen oefenen met nieuwe vormen van samenleven en samenwerken.”
Door: Marijne Vos en Ben Kuiken. Zij zijn mede-auteurs van het nieuwe boek Veranderen voor de Toekomst, een initiatief van Jaap Boonstra en Marjo Dubbeldam. In dit boek delen dertig experts delen hun inzichten, verhalen en ervaringen over hoe verandering onze wereld vormgeeft.
Marijne Vos is organisatieadviseur bij Kessels & Smit en zelfstandig speeladviseur onder de naam Marijne.nu. E-mail: mvos@kessels-smit.com.
Ben Kuiken is zelfstandig organisatiefilosoof en gastonderzoeker aan de Radboud Universiteit. E-mail: info@benkuiken.nl.
