We houden van structuur en voorspelbaarheid. Maar volgens organisatieadviseur en auteur Kees Tillema is dat precies wat onze levendigheid doodt. In de Boom Management Podcast vertelde hij over zijn boek Ontgroeven, waarin hij pleit voor meer reuring, experiment en milde chaos.
“Hoe preciezer je weet hoe je werkdag eruitziet, hoe doodser je bent.”
Van fragiel naar antifragiel
Tillema bouwt voort op het gedachtegoed van denker Nassim Nicholas Taleb, die de term antifragiliteit bedacht. Een robuust systeem is bestand tegen schokken, maar een antifragiel systeem wordt er juist beter van.
“De meeste organisaties zijn fragiel,” zegt Tillema. “Ze functioneren prima zolang alles voorspelbaar is. Maar zodra er iets onverwachts gebeurt, raakt iedereen van slag. We voegen nog meer regels toe – en verkrampen.”
Meer robuustheid lijkt veilig, maar is vaak beton. Zodra er spanning op komt, breekt het.
De groef als valkuil
Een groef is een patroon dat ooit werkte, maar vast is komen te zitten. “Bij een ministerie schreef ik ooit een handleiding voor formulieren,” vertelt Tillema. “Binnen twee weken was het een officiële ‘formulierenbouwprocedure’. Mijn manager moest zelfs een ontheffing aanvragen om van de procedure af te wijken die niet bestond.”
Ook in de zorg zag hij hoe vrijheid angst oproept. “Een organisatie wilde regels schrappen, maar drie maanden later was er nog niets veranderd. Mensen houden liever vast aan hun houvast dan dat ze het loslaten.”
Milde stress maakt levend
Tijdens de coronacrisis zag Tillema iets bijzonders gebeuren. “Plotseling kon er van alles. Afdelingen gingen samenwerken, besluiten werden sneller genomen, bureaucratie verdween. Er was levendigheid.”
Zijn pleidooi: breng die energie ook in rustige tijden terug. Niet door chaos te veroorzaken, maar door milde stress te creëren.
“Milde stress prikkelt,” zegt hij. “Ze maakt ons wakker, alert en creatief. Te weinig stress maakt werk saai, te veel stress breekt mensen af. Levendigheid zit precies in dat spanningsveld ertussen.”
Via negativa: verbeteren door te schrappen
Volgens Tillema zit verbetering niet in méér doen, maar in minder doen. “We zijn verslaafd aan toevoegen: nieuwe procedures, formats, projecten. Zelfs als we iets willen vereenvoudigen, maken we een werkgroep. Maar vaak ontstaat vernieuwing juist door iets te schrappen.”
Hij vertelt over een organisatie die opleidingsbudgetten afschafte. “Iedereen kreeg 2,5 procent salaris erbij: regel het zelf, HR helpt als je wilt. Resultaat: meer eigenaarschap, minder bureaucratie. We moeten elkaar weer als volwassenen behandelen.”
Waar begint ontgroeven?
Hoe weet je dat je moet ontgroeven? “Niet door cijfers, maar door gevoelens,” zegt Tillema. “Vraag waar mensen de balen van hebben. Waar energie weglekt. Dáár zit de groef.”
Ontgroeven begint vaak met irritatie. “Dat gevoel van: waarom doen we dit eigenlijk zo? Dat is goud waard. Daar begint vernieuwing.”
Het hoeft niet groots. “Een ontgroevende e-mail kan genoeg zijn,” zegt Tillema. “Een kleine interventie die iets losmaakt, waar je niet zomaar van terug kunt.”
Gedoe hoort erbij
Ontgroeven veroorzaakt gedoe – en dat is prima. “Ik hoor vaak: ‘Ik wil geen gedoe.’ Maar juist dat gedoe is levendigheid. Zonder wrijving geen energie.”
Leiders moeten het ongemak durven toelaten. “Leiderschap is ook: milde chaos omarmen. Als alles soepel verloopt, gebeurt er waarschijnlijk niets nieuws.”
Ontgroeven vraagt dus om lef. “Je weet niet wat er precies gaat gebeuren. Maar dát is het punt. Sterker worden van het onbekende: dat is antifragiliteit.”
Kleine experimenten, groot effect
Niet alles hoeft vloeibaar te worden. In sommige domeinen – luchtvaart, chirurgie – is voorspelbaarheid cruciaal. “Maar zelfs daarbinnen kun je ruimte scheppen voor vakmanschap en improvisatie,” zegt Tillema.
Hij pleit voor kleine, slimme experimenten. “Een verrassend overleg, iets weglaten, een ander ritme. Kleine stappen hebben vaak grote impact.”
De kunst van stoppen
Een zorgorganisatie besloot te stoppen met functioneringsgesprekken. “Geen nieuw model, geen formulier,” zegt Tillema. “Alleen een morele afspraak: als jij vindt dat je iets moet bespreken, organiseer dat gesprek zelf. Dat werkte. Meer echte gesprekken, minder papier.”
We zoeken te vaak houvast in regels, terwijl het leven daar juist buiten begint.
Rebellie als kracht
Ontgroeven vraagt om constructieve rebellen – mensen die durven af te wijken. “Niet de klagers, maar de nieuwsgierigen,” zegt Tillema. “Zij brengen energie terug in het systeem.”
Zijn advies: word zelf die rebel. “Stel een vraag die schuurt. Doe iets wat een beetje spanning veroorzaakt. Ontgroeven is niet zwaar, het is juist speels. Je voelt je er levend van.”
Zes tips om te ontgroeven
- Zoek de irritatie. Waar voel je frustratie of futloosheid? Dáár moet je beginnen.
- Voeg minder toe. Schrappen is vaak de beste vorm van verbeteren.
- Experimenteer klein. Kleine interventies brengen vaak grote energie.
- Creëer milde stress. Maak het werk nét spannend genoeg.
- Koester de rebellen. Laat nieuwsgierigheid schuren aan zekerheid.
- Wees antifragiel. Zie verstoringen als kans om sterker te worden.
Van doodsheid naar levendigheid
Aan het eind van het podcastgesprek zei interviewer Eduard van Brakel: “Mijn dag is eigenlijk voorspelbaar, maar ik voel me allesbehalve dood. Ik mag praten, schrijven, creëren — dat is waar ik van opleef.”
“Precies,” antwoordde Tillema. “Ontgroeven is niet ingewikkeld. Het is gewoon het lef hebben om wat wanorde toe te laten. Dáár begint levendigheid.”
Over Kees Tillema
Kees Tillema is organisatieadviseur en auteur van Ontgroeven. Hoe we onszelf en onze organisaties weer tot leven kunnen wekken. Dit artikel is gebaseerd op de Boom Management Podcast met Eduard van Brakel.
Praktisch aan de slag met ontgroeven
- Schrap elke week iets. Een regel, een overleg, een routine.
- Laat je verrassen. Plan één onvoorspelbaar moment in je week.
- Vraag het ongemakkelijke. “Waarom doen we dit eigenlijk zo?”
- Vier mislukkingen. Ze zijn bewijs van leven.
Beluister de podcast:
Door: redactie Boom Management
